جایزه شایستگی برای 200 سال سکونت

نیلوفر منصوری
خبرنگار

معماران یزدی سال‌ها پیش بناهایی را در کویر خلق کرده‌اند که با گذشت سال‌ها هنوز هم ذوق و سلیقه آنان رشک‌برانگیز است؛ خانه‌هایی چهار فصل که با مصالح سخت کویر و هنر معماری همچنان پابرجا، چشم‌نواز و گیرا هستند. خانه‌هایی که می‌توانند با گذشت سال‌ها جایزه حفاظت از میراث فرهنگی آسیا و اقیانوسیه را بگیرند. این جایزه با عنوان جایزه لیاقت و شایستگی (Award of Merit) در مراسمی در کشور تایلند به دلیل مرمت و احیای خانه شهید محمد صدوقی سومین شهید مهراب، به این خانه دوره قاجار اهدا شد.
یزد به‌ دلیل اقلیم خاص، معماری خاصی دارد. بناها و بافت شهر یزد درهم تنیده و رمزآلود هستند. آب‌انبارها با دیواره‌های بلند و خشتی، طاق‌ها، حوض‌های وسط حیاط با درختان زیبا برای فرار از گرمای سوزان کویر و باد، بادگیرها، تابستان‌نشین و زمستان‌نشین، سرداب و کوچه‌های پیچ در پیچ و باریک از شاخصه‌های این سبک از معماری است. به طور کلی تمام اجزای خانه‌های قدیمی براساس اقلیم و تابع شرایط آب‌وهوایی این منطقه شکل گرفته‌اند.
اگر چه امروز زندگی در این خانه‌ها، دیگر کمتر به چشم می‌آید، اما دست روزگار این خانه‌ها را با کاربری‌های جدیدی در اختیار کسانی قرار داده است که عده‌ای برای کسب لذت یک شب اقامت و زندگی در آنها، رنج سفر از مسافت‌های بعضاً بسیار طولانی را برای رسیدن به این خطه به جان می‌خرند.
در دهه اخیر و با حمایت‌های میراث فرهنگی و فعالیت بخش خصوصی، این خانه‌های زیبا و بزرگ بعد از مرمت و ساماندهی مناسب کاربری‌های مختلف یافته‌اند و پذیرای خیل زیادی از گردشگران داخلی و خارجی هستند.
بنای فاخر یزدی
خانه‌های قاجاری در بافت تاریخی یزد زیاد است، اما تعداد معدودی از آنها در دسته خانه‌های فاخر قرار می‌گیرند. خانه‌های فاخر قاجاری یزد عموماً متعلق به تجار و بازاریان یزد بوده است. در میان این خانه‌ها، خانه شهید صدوقی در نزدیکی میدان امیرچخماق، یکی از باارزش‌ترین آنها است. خانه‌ای که گفته می‌شود به لحاظ سیاسی و اجتماعی سه دوره مختلف را تجربه کرده است. دوره قاجاریه، قبل از انقلاب و بعد از انقلاب.
خانه شهید صدوقی یزد یکی از پروژه‌های مرمتی شهر یزد بود که مالکیت اولیه آن در دوره قاجار و در سال 1220 به‌ گفته دکتر مهدی صادق‌احمدی، متعلق به یک بازرگان قفقازی و از خانواده ترک بوده که فرزندان این شخص، بعد از آن به نام شریف یزدی معروف شده‌اند. از دهه چهل شمسی شهید صدوقی در این خانه ساکن می‌شود. بعد از شهادت شهید صدوقی، نوه او که همنام شهید صدوقی است عهده‌دار و میراث‌دار مالکیت این خانه می‌شود. این خانه امروزه علاوه بر تداوم فعالیت‌های مذهبی، سیاسی و اجتماعی، محلی برای برگزاری رویدادهای فرهنگی و پرداختن به هنر و فرهنگ در یزد به حساب می‌آید.
این خانه تاریخی که برنده جایزه شایستگی مشارکت مردمی در حفظ میراث جهانی یونسکو در محدوده بافت ثبت جهانی‌شده یزد در مجاورت دانشکده هنر و معماری دانشگاه یزد شده در محله گلچینان یزد واقع است. در دوره قاجار که دوره رونق تجاری یزد بوده است، در این محله گروهی از تجار مهاجر از نقاط مختلف ایران ساکن شدند.
خانه شهید صدوقی در سال 1382 به‌عنوان خانه تاریخی دوره قاجار در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید. مطالعه و تهیه طرح مرمت و احیای این بنای فاخر از سال 1394 آغاز و عملیات اجرای مرمت آن مطابق با اصول مرمت بناهای تاریخی تا سال 1397 به‌ طول انجامید. این پروژه محصول یک کار تیمی از متخصصان بومی استان یزد بوده است. مطالعه، طراحی و نظارت مرمت و احیای این پروژه برعهده گروه مرمت شرکت مهندسان مشاور هنرسرای معماری یزد بوده است. مجری مرمت بنا، استاد معمار حسین کمالی‌اردکانی از اساتید معماری سنتی یزد و مجری مرمت و احیای تزئینات این بنا، دکتر فائزه اصفهانی‌پور هنزایی بوده‌اند.
خانه‌ای قاجاری با معماری اصیل ایرانی
مدیر پروژه مرمت و احیای این بنا با اشاره به اصالت تاریخی خانه و سابقه فعالیت‌های سیاسی و فرهنگی خانه صدوقی به «ایران» می‌گوید این خانه علاوه بر محل سکونت مالک، محل برگزاری روضه‌ها و عزاداری‌ها بوده و تجلی مذهبی در عناصر معماری و تزیینی خانه بخصوص پس از مرمت مشهود است. ترکیب مجموعه نمادهای مذهبی، متنوع و اصیل در این بنا در بناهای دیگر یزد دیده نمی‌شود و همین ویژگی این بنا را متمایز کرده است.
صادق‌احمدی ادامه می‌دهد علاوه بر برگزاری روضه‌های هفتگی و سالیانه در دهه‌های محرم، ایام فاطمیه و مناسبت‌های مذهبی دیگر مورد توجه مردم بوده است و هنوز هم با گذشت سال‌ها، مراسم روضه‌خوانی همچنان در این خانه برپا می‌شود و در ایام ماه محرم نیز هیأت‌‌های عزاداری محلات مختلف یزد حضور مستمر و پرشوری در آنجا دارند.
جایزه جهانی سالانه حفاظت از میراث فرهنگی یونسکو (آسیا-اقیانوسیه) جایزه‌ای است که در حوزه حفاظت و مرمت به بناهای تاریخی که کمابیش 10 سال از افتتاح آنها (بعد از مرمت) گذشته باشد تعلق می‌گیرد.