ذره‌بینی بر فضای مجازی از نگاه روانشناسی

محمدحسن موحدی
روانشناس

​​​​​​​در نظریه روان تحلیلگری، ساختار شخصیت به سه بخش نهاد، من و فرامن تقسیم می‌شود. «نهاد» در واقع دارای سائق (سوق دهنده)‌های پرخاشگری است و «من» نماد عقل اجتماعی است. در این بین اما «فرامن» وجدان اخلاقی و من آرمانی را شامل می‌شود. در این نظریه بر من یا عقل اجتماعی که تنظیم کننده نهاد و فرامن است، تأکید می‌شود.
اما در باب رابطه هویت مجازی به‌عنوان اصلی‌ترین مشخصه سبک زندگی در اینترنت، دانشمندان معتقدند هویت‌های مجازی ما چیزی جدا از هویت واقعی است. به نظر می‌رسد هر چه فاصله هویت مجازی از هویت واقعی در افراد بیشتر باشد، احتمالاً یا تکانه‌های «نهاد» (سائق‌های لذت و پرخاشگری) و یا سفارش‌های «فرامن» در شبکه‌های اجتماعی بیشتر دیده خواهد شد. در واقع انگار آدم‌ها در فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی نقاب واقعی خود را -که یونگ آن را جزو کهن الگوهای شخص می‌داند و اعتقاد دارد افراد در دید جامعه و در نگاه دیگران از آن استفاده می‌کنند- کنار گذاشته و سائق(سوق‌دهنده)‌های لذت و پرخاشگری خود را به نمایش عموم در می‌آورند. از این رواست که مثلاً فیلم‌های خشونت بار را به اشتراک می‌گذارند یا در مقابل نشان دادن عناصر لذتبخش یا بهره‌مندی از لذت‌های غیرمجاز محافظت کمتری دارند. بنابراین سبک زندگی‌های هویت‌های مجازی انسان‌ها متفاوت از سبک زندگی‌های واقعی آنها می‌شود و همین موضوع بر مخاطبان‌شان تأثیرات مخربی خواهد داشت. چه آنکه بستر فضای مجازی اصلی‌ترین عنصر رسانه‌ای در روزهای فعلی است و تولید محتوا در آنکه ممکن است هر کدام از ساختار شخصیت را در بر بگیرد بسیار پراهمیت به شمار می‌آید و مراقبت بیشتری را می‌طلبد.
از نگاه دیگر و با زاویه دید مهارت‌های ارتباطی، افراد در مقابله با موقعیت‌های هیجانی و در رویارویی با یک مسأله ارتباطی، اجتماعی، سیاسی فرهنگی و ..... دو حالت برخورد دارند:
یک آنکه هیجان مدارانه با مسأله برخورد کنند و برای آرامش خود در آن موقعیت فعلی را مرتکب شوند و یا آنکه به فکر حل مسأله باشند و در هر کدام از این دو حالت، می‌توانند سازگارانه یا ناسازگارانه رفتار کنند. به طور مثال عصبانی شدن و فحاشی در هنگام تصادف مقابله‌ای هیجان مدارانه و ناسازگارانه است که به حل مسأله نمی‌انجامد اما ذکر گفتن در هنگام عمل جراحی عزیزی- که قبل‌تر برای حل مسأله بیماری‌اش کوشیده شده است- برخوردی هیجان مدارانه و سازگارانه در جهت آرام کردن خود به حساب می‌آید. در این بین اما خودکشی مقابله‌ای کاملاً ناسازگارانه در صورتهای هیجان مدار و مسأله مدارانه است.
به نظر می‌رسد در عصر پسامدرن، انسان‌ها به خودکشی دسته جمعی در فضای مجازی دست می‌زنند. آنها مسائل غمگین کننده یا خشونت‌بارشان را به معرض دید دیگران می‌گذارند یا در فضای سیاسی به جهت تخلیه هیجان خود، بدون نگاه بر حل مسأله، تصاویر یا فیلم‌هایی را به اشتراک می‌گذارند. اما آنچه از آن غافلند وضعیتی است که مخاطبان شبکه‌های اجتماعی یا ارتباطی پیدا می‌کنند و هر گونه تخلیه هیجان افراد، دومینوی هیجان مداری را در دیگران راه‌اندازی می‌کند. به طور مثل فضای غم آلود ناامیدکننده، غمگینی و ناامیدی را وارد هویت واقعی زندگی مخاطبان می‌کند و همین موضوع اشتراک‌گذاری غم را در دنیای مجازی منجر می‌شود. هر چند که می‌توان پذیرفت آنچه در فضای مجازی رخ می‌دهد، منبعث از فضای واقعی است. این رویکرد بتدریج جامعه را از وضعیت مسأله مدار به حالت هیجان‌مدار کشانده و باعث می‌شود مسائل در سر جای خود باقی بمانند. موضوعی که سال‌هاست مردم جوامع مختلف با آن دست و پنجه نرم می‌کنند.