نقش آفرینی هند در جهان چند قطبی

راضیه خوئینی
روزنامه‌نگار

خارج از دایره محدود غربی‌ها، شامل امریکا و متحدان دست نشانده‌، ما هربار شاهد ضربه خوردن از شیوه‌ای ثابت هستیم؛ چرا که اغلب در مواجهه با درگیری‌هایی قرار گرفته‌ایم که ایالات متحده عامل تحریک و برافروختن خشم طرف مقابل بوده است؛ خواه اوکراین باشد یا تایوان. در این میان بسیاری از کشورها مدعی بی‌طرفی هستند؛ اما با وجود این ادعا اغلب مداخلات و چرخش‌هایی ظریف در حمایت از چین یا روسیه به چشم می‌خورد از جمله هند. این کشور نه تنها به‌دلیل وسعتش، بلکه به خاطر انتخاب‌هایش در چهارچوب تناقضاتی پراهمیت، که روسیه در آنها نقشی تنش‌زدا ایفا می‌کند، حائز اهمیت است. در واقع روابط ثابت روسی-هندی مختص امروز نبوده و از دیرباز در گذر تغییرات تاریخی دولت‌ها و جهت‌گیری‌های سیاسی در امان مانده است. (دانیل بلیتراک)
هند تضمین کرده در هیچ یک از مجمع‌هایی که عضو آن است، مواضعی علیه روسیه اتخاذ نکند. در همین زمینه «آنورادها چنوی» استادیار دانشگاه جهانی جیندال در سایت خبری «societe et histoire» می‌نویسد: هند روابط استراتژیک خود با مسکو را تضمین کرده است. بازار عظیم و توانمندی‌های دفاعی دهلی‌نو، به این کشور اجازه می‌دهد استقلال استراتژیک خود را حفظ کند.
روابط هند و روسیه که اثبات شده روابطی سازگار و متقابلاً سودمند است، این اواخر دوباره در شرایطی بسیار دشوار امتحان خود را پس داد. هند با اتخاذ مواضع بی‌طرف و حمایتی ظریف از روسیه در برابر فشارهای جمعی غرب مقاومت نشان داد؛ این در حالی است که ائتلاف غربی با عملیات روسیه در اوکراین شدیداً مخالف است. دهلی‌نو تصمیم گرفته است که اقدامات غرب در جهت منزوی و محکوم کردن روسیه را تأیید نکند. از این منظر، موضع هند در قبال روسیه را در چهارچوب یک نظم بین‌المللی متحول کننده مورد بررسی قرار می‌دهیم و این پرسش را مطرح می‌کنیم که آیا تجدید روابط گسترده‌تری در میان است؟
 
نظم جهانی در حال دگرگونی
سیاست‌های ناتو، همان‌طور که در سند راهبردی 10 ساله جدید خود (29 ژوئن 2022) شرح داده است، در واقع اعلامیه‌های جنگ سرد هستند. از نظر ناتو، روسیه تهدید اصلی در اروپاست، در حالی که رقیب اصلی و تهدید بلندمدت خود را چین می‌داند. از این‌رو هر قدرتی که با خواسته‌های غربی تطابق نداشته باشد، به‌عنوان تهدید تلقی می‌شود. تاکتیک‌های غرب به رهبری ایالات متحده برای مقابله کردن با تهدیدات، ترکیبی و متقاطع و با هدف دستیابی به برتری جهانی از فضا تا دریاها است. این تهدیدها جنبه‌های استراتژیک، نظامی و هسته‌ای دارند؛ اما می‌توان با آنها از طریق ایجاد محدودیت‌های مالی و تجاری، کنترل‌های فناوری و مخابراتی، همچنین با اتکا به قدرت نرم مقابله کرد. باید گفت که اتخاذ موضع بی‌طرف در این نفاق پذیرفتنی نیست و کشورهای خارج از بلوک‌ها قطعاً تحت فشار قرار خواهند گرفت تا به یک سو تمایل پیدا کنند و در اینجاست که هند و سایر کشورهای جنوب به حساب می‌آیند.

محاسبات پیچیده هند
هند بارها هنگام رأی‌گیری درباره قطعنامه‌های شورای امنیت و مجمع عمومی سازمان ملل متحد به منظور محکوم کردن فعالیت روسیه در اوکراین، رأی ممتنع داده و از همسو شدن با تلاش‌های غرب با هدف منزوی کردن مسکو در مجامع جهانی خودداری کرده است. در عین حال نخست‌وزیر مودی در گفت‌و‌گو با پوتین، خواستار دیپلماسی و مذاکره برای حل بحران اوکراین شده است، ولی به حفظ همه روابط خود با مسکو پایبند است.
هند حدود 60 درصد از نیازهای دفاعی خود را از روسیه وارد می‌کند و این روند از دهه 1960 بدون وقفه تداوم داشته است. در واقع روسیه در سیستم‌های دفاعی هند ادغام شده و مروج بومی سازی، همکاری‌ها و صادرات تجهیزات نظامی به کشورهای ثالث است. هند از انتقال فناوری، موشک‌ها و زیردریایی‌های هسته‌ای بهره کلان می‌برد. روسیه از سال‌های 1990 حتی در دوره اعمال تحریم‌های امریکا علیه هند برای پیشبرد برنامه هسته‌ای این کشور همکاری داشته است. اگرچه هند وارداتش در حوزه دفاعی را تنوع بخشیده است، ولی روسیه همچنان بر این بخش تسلط داشته و تداوم این همکاری در آینده نیز انتظار می‌رود.
تحریم‌ها علیه روسیه می‌تواند بر واردات تجهیزات دفاعی هند تأثیر بگذارد؛ تاحدی که پیامدهای آن در حال بررسی است. از طرفی هند از توانمندی خود برای خرید از غرب به‌عنوان اهرمی در جهت اجتناب از قوانین امریکا بهره می‌برد؛ مانند خودداری از «قانون مقابله با دشمنان امریکا از طریق تحریم‌ها» (CATSA) و از سوی دیگر با استفاده از نیازها و بازارهایش به‌دنبال معافیت از تحریم‌ها علیه روسیه است. هند نفت را به قیمت‌های تخفیفی خریداری کرده و واردات نفتی خود از روسیه را از 1% به حدود 6% از تأمین نیازهایش افزایش داده است؛ یعنی (1.2 میلیون بشکه در روز در ژوئن 2022) و این مقدار می‌تواند دوباره افزایش یابد.
علاوه‌ بر این، کنسرسیوم (مشارکت انتفاعی) شرکت‌های گازی هند اعم از دولتی و خصوصی در میادین نفتی سیبری و سایر میادین 10 میلیارد دلار سرمایه‌گذاری داشته‌اند. اتصالات پیشنهادی میان بنادر ولادی و ستوک و چنای در هند برای تسهیل یک مسیر دریایی مستقیم در حال طرح و برنامه‌ریزی هستند. به گزارش ایندیان‌اکسپرس در روز 2 ژوئیه 2022، هند به منظور دور زدن وضعیت بحرانی کنونی «شوک کمبود کالاهای اساسی» که ناشی از تحریم‌هاست به روسیه می‌پیوندد. هند، همچون اکثر کشورهای جنوب، همیشه مخالف تحریم‌های یکجانبه بوده است، چراکه اغلب آسیب‌پذیرترین افراد را هدف می‌گیرد.
در همین زمینه گفت‌و‌گوی مهمی در مورد ازسرگیری تجارت با روپیه و روبل در جریان است. اخیراً هند بابت خرید موشک‌های اس400، روپیه پرداخت کرد. شرکت‌های هندی مانند «اولتراتک کامنت» از روسیه زغال سنگ وارد کرده و وجه آن را با یوان چین پرداخت می‌کنند. روشی جدید برای تجارت که به گفته معامله‌گران ممکن است رایج‌تر شود؛ (رویترز؛ 29 ژوئن 2022). مکانیسم‌های بریکس (BRICS) و بانک توسعه جدید، توصیه می‌کنند که 50 درصد از تجارت درون بریکس بر پایه ارزهای محلی/ جایگزین انجام شود. با این حال نهادهای شفاف، سریع و صریح باید برای تحقق چنین معاملاتی تأسیس شوند.
 منافع ژئواستراتژیک
تفکر ژئواستراتژیک هند در جهت اختلافات مرزی حل نشده با چین و پاکستان شکل گرفته است. هند نسبت به ادعاهای چین پیرامون مناطقی در شمال شرقی هند که منجر به درگیری‌هایی در امتداد مرزهایشان شد، نگران است. از طرفی با تعمیق روابط و مشارکت استراتژیک چین و روسیه؛ ممکن است که مسکو در آینده، پکن را نسبت به هند ارجح بداند. ایالات متحده با آگاهی از این نگرانی در تلاش است تا هند را برای خروج از موضع بی‌طرفی متقاعد کند. در واقع امریکا که برای مهار چین به هند نیازمند است؛ به نوعی از آب گل آلود این اختلافات ماهی می‌گیرد. هند طرفدار جهانی چندقطبی است که از روابط هماهنگ و همزمان با روسیه، غرب و جنوب منتفع می‌شود، اما موضوع مناقشه مرزی چین و هند آینده بی‌طرفی این کشور را در جهانی بشدت قطبی شده تعیین خواهد کرد. چرخش هند به سوی سیاست‌های نئولیبرالی با اولویت روابط با ایالات متحده همراه بوده است؛ آنچه در افزایش تجارت و تنوع واردات دفاعی این کشور کاملاً مشهود است؛ از جمله می‌توان به امضای توافقنامه‌هایی با امریکا به منظور ارائه پشتیبانی لجستیکی به کشتی‌هایش اشاره کرد. هند از اعضای مجمع چهارجانبه و رزمایش‌های نظامی مانند RIMPAC است که قدرت ناتو را در اقیانوس آرام نشان می‌دهد. علاوه‌بر قدرت نرم امریکا و هندی‌های شاغل در ایالات متحده، باید از دانشجویان هندی درحال تحصیل در دانشگاه‌های امریکایی به‌عنوان عاملان مهم در این رابطه یاد کرد.
با این حال هند تضمین کرده که در هیچ مجمعی که خود عضوی از آن است، مواضعی علیه روسیه اتخاذ نکند. هند روابط استراتژیک خود با روسیه را تضمین کرده است. بازار عظیم و قابلیت‌های دفاعی این کشور نیز امکان حفظ استقلال استراتژیک را برایش به ارمغان آورده است.
 
شروعی تازه
در جهانی که بسرعت در حال تحول است، زمینه‌های بسیاری برای تعمیق و حفظ روابط روسی-هندی وجود دارد که در صورت سرعت بخشیدن به آنها می‌توان از راکد شدن تعاملات جلوگیری کرد. در همین زمینه رهبران عالی رتبه هر دو کشور بر گسترش تعاملات تجاری تأکید کرده‌اند، هرچند که این امر به شرایط بازار بستگی دارد؛ اما طرفین باید به‌دنبال کانال‌های ساده‌تر و کمتر بوروکراتیک به منظور تسهیل تعاملات باشند. بنابراین روس‌ها می‌توانند به شرکت‌های متوسط و کوچک هندی روی بیاورند؛ چرا که شرکت‌های بزرگ در مقابل تحریم‌ها آسیب‌پذیرند. مسکو در عین بهره‌مندی از مزیت بازار کار هند می‌تواند روابط علمی و فناوری خود را با دهلی‌نو تعمیق بخشد. ابتکاراتی نیز در جهت تحقق این امر پیشنهاد شده؛ ولی در مسیر کندی پیش رفته‌ است؛ مانند کریدور حمل‌ونقل بین‌المللی شمال - جنوب، توافقنامه‌های تجارت آزاد، ویزای کار، مکانیسم‌هایی ساده برای تجارت با روپیه-روبل و ارتباط با بانک‌ها. اما تمامی این راهکارها مستلزم سرعت، اراده سیاسی و خلاقیت است.
دهلی‌نو و مسکو در بسیاری از مجامع و انجمن‌ها از جمله بریکس، سازمان همکاری شانگهای، G-20 و غیره با یکدیگر تعامل دارند. آینده روسیه شاید به کشورهای جنوب بستگی داشته باشد، زیرا غرب یک دوره انزوای طولانی مدت علیه روسیه و چین را در نظر گرفته است. با توجه به رقابت هند با چین، مسکو و دهلی نو، با احتیاط نظم جدید ژئوپلیتیکی را توازن خواهند بخشید. نکته دیگر اینکه زمینه‌های گسترش همکاری و تعامل دوجانبه برای سال‌های طولانی باید شتاب بگیرند؛ چرا که ورودی‌هایی برای پشتیبانی از جهانی چندقطبی هستند.
هند ضمن توسعه روابط با غرب، تعاملات خود با روسیه را گسترش می‌دهد. از جمله با اتخاذ موضع استراتژیک بی‌طرف در خصوص اوکراین گامی رو به عقب به نفع روسیه برمی‌‌دارد؛ در عین حال با امضای قراردادهای متعدد با امریکا در زمینه تجهیزات دریایی؛ چرخش نرم به سوی روسیه را توازن می‌بخشد. هند روابط خود با روسیه یا غرب را به خطر نخواهد انداخت و در این دوران‌ گذار این جایگاه را بخوبی حفظ خواهد کرد؛ چرا که تمایل ندارد بخشی از بلوکی باشد که او را وادار به جانبداری می‌کنند.