منطق عقل و اقناع

دکتر علی‌باقر طاهری‌نیا
استاد دانشگاه تهران و رئیس مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی

این گفتار در پی آن است تا با الگوگیری از مقولات دهگانه ارسطویی و وام‌گیری از دسته‌بندی و تعاریف مربوط، به ارائه تعریف و تصویری از دانشگاه و نسبت آن با دولت بپردازد. مراد از دانشگاه، نهاد علم است که شامل حوزه‌های علمیه، دانشگاه‌ها، پژوهشگاه‌ها و مؤسسه‌های علمی می‌شود و مراد از دولت همان قوه مجریه است. دال مرکزی و کلیدواژه مقولات دهگانه ارسطویی، مفهوم «نسبت» است؛ به این معنا که بسیاری از موجودات در مقام «سنجش نسبت آنها با سایر موجودات» است که معنا و وجود پیدا می‌کنند و اساساً «مقوله نسبت» یک پنجره معرفتی است که ما را به درک و دریافت‌های تازه‌ای می‌رساند. همچنان که گاهی «تضاد» نقش همان پنجره معرفتی را ایفا می‌کند و افراد برای شناخت یک پدیده از دریچه تضاد میان دو امر کمک می‌گیرند تا جایی که گفته می‌شود اشیا به ضدشان شناخته می‌شوند. حال با این مقدمه و بر اساس برخی از مقولات دهگانه ارسطویی چند معنا از دانشگاه را ذکر می‌کنیم:

1.مقوله «اَین»
«این» در زبان عربی به معنای کجا و کدام مکان است اما در اصطلاح مقولات دهگانه به معنای «در جا و مکان مشخصی قرار گرفتن» به‌کار می‌رود. اگر نهاد علم را با لحاظ کردن این مقوله معنا کنیم، خواهیم دید که نهاد علم در موقعیتی نمود پیدا می‌کند که محل اجتماع عالمان است و اگر اینگونه باشد که هست در آن صورت منطق مواجهه با آن نهاد، همان است که در توصیه مولای متقیان خطاب به مالک اشتر فرمود: «بسیار با اهل علم بنشین». به این ترتیب تفسیر نهاد علم به «محل اجتماع عالمان بودن» آن منجر به این گزاره خواهد شد که گفته شود برای اهل علم بیش از آنکه زبان باشیم باید گوش باشیم و دلالت مجالست در بیان مولای متقیان هم بر شنونده بودن و شنیدن است تا گوینده بودن و گفتن. به این اعتبار، دانشگاه در برگیرنده جامعه نخبگان علمی جوان و پیشگامی است که در بستر نظام تعلیم و تربیت کشور مسیر کسب دانش و دانایی را تا سطح مرجعیت و تخصص پشت‌سر گذاشته و در برهه اثربخشی و تحول‌آفرینی و ارائه خدمت به‌سر می‌برند.
2.مقوله «فعل»
«فعل» یکی دیگر از مقولات دهگانه ارسطویی است که به معنای تأثیرگذاری یک شیء بر شیء دیگر است یعنی هر اتفاقی که در عالم رخ می‌دهد به لحاظ فاعلی از جنس مقوله فعل است. برداشت دیگر از نهاد علم مبتنی بر مقوله «فعل» به این معنا است که نهاد علم، عنصر ایجاد تأثیر تدریجی در بیرون است. به بیان روشن‌تر، دانشگاه در این نگاه همان است که معمار بزرگ انقلاب فرمودند: «دانشگاه مبدأ همه تحولات است...از دانشگاه، سعادت یا شقاوت یک ملت سرچشمه می‌گیرد.» به این ترتیب، تحول به‌عنوان مقوله‌ای از جنس ایجاد تأثیر تدریجی یک برداشت مبتنی بر توصیف ماهیت وجودی دانشگاه است. در این نگاه، دانشگاه به منزله عنصر کنشی به بروز تحول تدریجی منجر خواهد شد و در صورتی که تحول در جهت تعالی و افق مطلوب دولت باشد منطقاً باید نقش تسهیل‌گری و حمایتی برای آن ایفا کند.
3.مقوله «وضع»
مقوله «وضع» یا «وضعیت» در اصطلاح به معنای نسبت یک شیء با دیگر اشیا یا نسبت هر جزء با جزء دیگر است. اگر بخواهیم از دریچه وضعیت دانشگاه نسبت به سایر اجزای جامعه به توصیف آن بپردازیم در آن صورت باید گفت نهاد علم به‌عنوان کانون تولید فکر و اندیشه برای پیکره اندام‌وار جامعه به منزله سر است برای بدن. شاید بر همین اساس است که رهبر فرزانه انقلاب «علم را پیشران پیشرفت و اقتدار» توصیف کرده‌اند یعنی اگر نهاد علم نقش خود را بخوبی ایفا کند سایر اجزای جامعه را هم با خود به پیش می‌برد.
 دانشگاه؛ اتاق فکر دولت
 مادامی که نهاد علم، محل اجتماع عالمان دردمند، دغدغه‌مند و مسئولیت‌پذیر است و نسبت آن به جامعه نسبت پیشرانی است، نقش دولت به جای الزام و تکلیف، «اقناع» و «تشویق» خواهد بود. دانشگاه جامعه‌پرداز و مسئولیت‌پذیر که مسأله جامعه را دغدغه خود می‌داند و کاربست دانش و فناوری خود را برای حل آن مسائل، وظیفه و رسالت خود می‌داند بیش از هر چیز به اختیار عمل، تشویق و حمایت نیاز دارد.
بر همین اساس در دولت سیزدهم آنچه در سخنان رئیس‌جمهور محترم دولت مردمی بسامد قابل‌توجهی دارد این است که «دانشگاه‌ها اتاق فکر دولت هستند» این معنا در مقاطع مختلف در یک‌سال گذشته مورد تأکید رئیس‌جمهور محترم قرار گرفته است. این عبارت کوتاه، گویای همان سخنان و توصیف‌های پیشین از نهاد علم است. اتاق فکر دانستن دانشگاه‌ها عمل کردن به توصیه حکیمانه مولای متقیان و مصداق کلام گهربار آن حضرت است که فرمود: «اکثر مجالسة العلماء».
اتاق فکر یا همان هیأت اندیشه‌ورز ساز‌ کاری عقلانی برای نظام‌مند کردن فرایند مداخله دادن متخصصان در سیاستگذاری‌های کلان به شمار می‌رود. بی‌گمان پیامدها و برکات این رویکرد خردمندانه، هم به دانشگاه، دانشگاهیان، دولت و جامعه سود خواهد رساند و هم به رویش امید و زایش انگیزه درونی متخصصان و دانشگاهیان و اهل علم منجر خواهد شد. اساساً احساس مفید بودن و اثربخش بودن عنصر امیدبخش محافل نخبگانی به شمار می‌رود. دانشمندان و نخبگان کشور وقتی ایده‌های خود را در راستای پیشرفت کشور منشأ ‌اثر ببینند با امید و انگیزه مضاعف پای کار خواهند بود. رهبر فرزانه و حکیم انقلاب اسلامی تکریم اهل علم را بهترین مشوق دانسته، می‌فرمایند: «بهترین مشوق برای گسترش علم، تکریم دارنده‌ علم است.»
جلوه دیگری از همین بهره‌مندی نظام‌مند از ایده و اندیشه نخبگان را در وزارت علوم، تحقیقات و فناوری دولت سیزدهم بوضوح می‌توان مشاهده کرد؛ راه‌اندازی ۱۶ اتاق فکر با مشارکت جمع‌ کثیری از صاحب‌نظران کارآزموده و پیشکسوت در کنار جوانان صاحب ایده در حوزه‌های مختلف مأموریتی این وزارتخانه حاکی از استقرار رویکرد باورمندانه دولت سیزدهم به جامعه نخبگان کشور است. اتاق فکر وزارت علوم کانون بررسی کارشناسانه مسائل روز نظام علم و فناوری کشور است که از طریق خرد جمعی راه‌حل‌های دانش علمی و دانش پایه ارائه خواهند داد.
حاصل سخن اینکه، نهاد علم اعم از دانشگاه، حوزه علمیه و مؤسسه‌های علمی، اجتماع مشاوران امین و خیرخواه دولتمردان خدمتگزار و خادمان نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران هستند که باید با رویکرد اقناعی، تکریمی و تشویقی همه ظرفیت آنها را برای پیشرفت کشور به خدمت گرفت.