دیالکتیک حاکم و حکیم

مهسا رمضانی
خبرنگار

 بررسی «رابطه علم و سیاست» همواره از موضوعات مناقشه‌‌برانگیز است و «سهم دولت در مدیریت نهادهای علمی» مهم‌ترین حلقه این مناقشه است و پرسش اصلی اینجا است که دولت در مدیریت علم و دانشگاه کجا بایستد که به «اعمال اقتدار در محیط علم» متهم نشود؟ تعامل سازنده حاکم و حکیم مرزش کجا است؟ به این منظور با حجت‌الاسلام و المسلمین دکتر رضا غلامی، استاد اندیشه‌ سیاسی و رئیس مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی به گفت‌وگو نشستیم. مؤسسه تحت مدیریت او، یکی از نهادهای آموزش عالی زیرنظر وزارت علوم، تحقیقات و فناوری است که با هدف پژوهش در زمینه‌های فرهنگی و اجتماعی تأسیس شده ‌است.غلامی در این گفت‌وگو ذیل بحث «رابطه علم و سیاست» به «تعامل دولت و دانشگاه» می‌پردازد و در این رابطه به نکات قابل‌تأملی اشاره می‌کند و معتقد است «دانشگاه در ایران تولد موفقی نداشته و امروز تن دادن به دولت تنها راه تداوم حیات دانشگاه است»!

​​​​​​​جناب دکتر غلامی، در بررسی «رابطه دولت و دانشگاه» گاه با چنین نقدهایی مواجه می‌شویم که «در جامعه ما دانشگاه از دامن شهر به بغل دولت، از ایوان جامعه به ایوان دولت و بوروکراسی آن افتاده ‌است» آیا با چنین اظهارنظرهایی همدلی دارید؟
دانشگاه در ایران هیچگاه در دامن شهر نبوده که گفته شود از «دامن شهر» به «دامن دولت» افتاده است! دانشگاه در ایران تولد موفقی نداشته و اساساً آن را حکومت، آن هم حکومت بی‌نسبت با مردم‌سالاری، متناسب با انگیزه‌های خود و شرایط حاکم بر زمانه پایه‌گذاری کرده است.
پیش از تأسیس دانشگاه و ظهور امر مدرن در ایران «مدارس علمیه عظیم» ذیل جهان‌بینی اسلامی در همه علوم و رشته‌ها فعالیت می‌کردند و اساساً تفکیک یا تقابلی میان «علم»و«دین» نبود. آن مدارس عظیم که بسیاری از دانشمندان و مفاخر بزرگ تاریخ ایران محصول آن به شمار می‌روند، نه فقط ثمره جامعه مدنی اسلام، بلکه در متن آن جامعه شهری و مدنی قرار داشتند. اما دانشگاه در شرایطی در ایران تأسیس شد که پیوند تاریخی و فرهنگی میان دانشگاه و جامعه شهری ایران برقرار نبود و فقط بخشی از جامعه نخبگانی توانستند با دانشگاه ارتباط شبه‌فرهنگی برقرار کنند. پهلوی اول و البته قبل از آن قاجاریه، در شرایطی به سمت ایجاد دانشگاه در ایران رفت که نه درک صحیح و عمیقی از دانشگاه مدرن داشت و نه اقتضائات جامعه ایرانی را برای ظهور نظام آموزشی و پژوهشی جدید در نظر داشت.
قطعاً سخنان شما به این معنا نیست که ما اساساً به دانشگاه نیاز نداشتیم و «مدارس علمیه» برای ما کافی بودند!
خیر، من نمی‌گویم ایران در عصر جدید نیازمند دانشگاه نبود؛ بلکه‌ می‌گویم می‌توانست دانشگاهی در ایران ایجاد شود که از جامعه شهری ایران، با تاریخ تعلیم و تعلم و با فرهنگ در ایران بریده نباشد. البته هر چه از تاریخ ظهور دانشگاه گذشته، تلاش شده رابطه دانشگاه با جامعه ایرانی بازسازی شود و این تلاش‌ها بویژه در دوران انقلاب اسلامی جدی بوده است. اما متأسفانه باز هم به دلیل فقدان عمق‌نگری به دانشگاه و جامعه، بویژه غلبه «نگاه فنی» بر «نگاه فرهنگی»، توفیق چندانی حاصل نشده است. در این میان، دولت‌ها هم به دنبال تأمین نیازهای اجتناب‌ناپذیر خود از دانشگاه هستند.
در عصر جدید، تعامل دولت‌ها با دانشگاه را چطور ارزیابی می‌کنید؟
عصر جدید که عصری است فوق صنعتی و شهر‌سالار با بوروکراسی خاص و پیچیده خود، هم به وفور به نیروی انسانی بوروکرات نیاز دارد، و هم به وفور به نیروی انسانی در عرصه‌هایی چون علوم‌‌ پایه، فنی و مهندسی، پزشکی و غیره نیاز دارد و دولت تلاش می‌کند ضمن «سلطه مدیریتی بر دانشگاه» تمام ظرفیت دانشگاه را در جهت تأمین نیازهایش به خدمت گیرد و از آنجا که در جامعه ما دولت‌سالاری وجود دارد و بخش خصوصی بی‌رمق است، طبیعی است که دانشگاه هم برای بقای خود چاره‌ای جز همراهی حداکثری با دولت ندارد. به بیان دیگر «تن دادن به دولت» تنها راه تداوم حیات دانشگاه است.
سیاستگذاری علمی ما بویژه در حوزه «مدیریت دانشگاه‌ها» چه تفاوت عمده‌ای‌ با قبل از انقلاب دارد؟
تفاوت قبل از انقلاب با الان را باید در ظهور دموکراسی به جای استبداد جست‌وجو کرد. همین امر، وضع رابطه دانشگاه و دولت را نسبت با گذشته تا حدی متحول کرده و بوروکراسی حاکم بر دانشگاه را به «عقلانیت» نزدیک ساخته است. 
سهم دولت در مدیریت نهادهای علمی چقدر باید باشد تا به «اعمال اقتدار در محیط علم» متهم نشود؟
جامعه ما یک جامعه لیبرال نیست؛ در واقع، نه لیبرال است و نه سوسیال؛ بلکه تقریباً بین این دو قرار دارد. در چنین شرایطی، دولت در جامعه ما بزرگ و همه‌کاره است؛ بار پیشرفت عمدتاً بر دوش دولت است و لوازم پیشرفت از جمله لوازم نرم‌افزاری پیشرفت را نیز دولت باید از طریق دانشگاه مهیا کند. از سوی دیگر، جامعه ما یک جامعه اسلامی است و دولتی که از چنین جامعه‌ای متولد می‌شود یک «دولت ایدئولوژیک» است. من در اینجا رویکرد منفی‌ به ایدئولوژی ندارم. از نظر من «ایدئولوژی اسلامی» میوه طبیعی هستی‌شناسی اسلامی است که «عقل» و «خرد» در آن نقش محوری دارد. بنابراین وقتی دولت بزرگ و ایدئولوژیک باشد مواجهه آن با دانشگاه، علاوه بر اینکه جنس مدیریتی دارد، جنس ایدئولوژیک نیز دارد و اصولاً «مدیریت» و «ایدئولوژی» دو روی یک سکه محسوب می‌شوند. این امر را دانشگاه و دانشگاهیان باید به مثابه یک واقعیت درک کنند.
در این میان، مهم این است که اولاً سیاست‌های دولت در قبال دانشگاه هر چه بیشتر تابع «عقلانیت» باشد و ثانیاً دانشگاهیان در تصمیم‌سازی‌ها مشارکت جدی و مؤثر داشته باشند. ثالثاً فضای نقد و آزاداندیشی در محیط دانشگاه کاملاً مهیا بوده و دانشگاه در نقد دولت، با هیچ محدودیتی روبه‌رو نشود. اینها، خصیصه رابطه متقابل دانشگاه و دولت در جامعه مردم‌سالار است که دولت در آن جامعه نقش حداکثری دارد و از نظر من، مردم‌سالاری دینی هم آن را کاملاً تأیید می‌کند. البته اگر بخش خصوصی در جامعه ما بزرگ شده و دولت به اندازه منطقی خود برسد، قدری شرایط تغییر می‌کند؛ یعنی چه بسا بخش خصوصی در قواره دولت در دانشگاه مداخله خواهد داشت.
مهم‌ترین گره «تعامل دولت و دانشگاه» را در جامعه امروز ما چه می‌دانید؟
به‌رغم سلطه مدیریتی دولت بر دانشگاه‌ها، دولت در تحقق منویات خود در دانشگاه‌ها بدون آنکه لزوماً با عقلانیت در تعارض باشد، توفیق بالایی نداشته است و این امر، به تراز پایین کارآمدی در سیستم حکمرانی ما برمی‌گردد. در واقع، در عین حال که دولت از سوی دانشگاه به اسم «سلطه بر دانشگاه» یا «اعمال اقتدار بر محیط علم» مورد انتقاد است، دولت نمی‌تواند از فرصت‌های در اختیار خود، برای حرکت دادن به دانشگاه‌ها در مسیر مورد نظرش استفاده حداکثری داشته باشد. با این حال، معتقدم ما باید با بسط و تعمیق «عقلانیت» و «مردم‌سالاری دینی» و بازکردن چتر آن بالای سر دانشگاه و دولت، از محیط دانشگاه به نفع جامعه، به نفع عدالت و اعتلای کشور بیشتر بهره ببریم.
در کشورهایی که دولت از صحنه مدیریت دانشگاه کنار رفته است و بخش خصوصی به مدیریت دانشگاه و عرصه علم ورود دارد، این اتفاق چه مزایا و مصایبی داشته است؟
دخالت بخش خصوصی متعلق به نظام سرمایه‌داری در دانشگاه‌های غربی با اینکه در مواردی پنهان صورت می‌گیرد اما از دخالت دولت در امور دانشگاه و سلب آزادی از دانشگاه‌ها به‌مراتب بیشتر است. بنابراین تصور نکنیم که اگر دولت از صحنه مدیریت دانشگاه کنار رفت، مناسبات اقتصادی مدیریت دانشگاه‌ها به نحوی خواهد بود که دانشگاه به آزادی می‌رسد. خیر، دولت کنار می‌رود و بخش خصوصی جای دولت را می‌گیرد با این تفاوت که دولت برای خود رسالت «تأمین حقوق اجتماعی» قائل است و بخش خصوصی چندان که باید خود را به «حقوق اجتماعی» و «عدالت» متعهد نمی‌داند و لذا اقتداری که بخش خصوصی بر دانشگاه‌ها اعمال خواهد کرد از اقتدار دولتی به‌مراتب آزار‌دهنده‌تر است.