وضعیت گریز

نغمه قدیمی
منتقد
وحشت چیزی نیست جز ساحتی از امر واقعی و مرگ پاره‌ای از آن است. لکن بدرستی پی برده بود که تجربه امر واقعی همواره تا حدودی تجربه وحشت است. نمایش درخشش صبحگاهی ستاره ناهید در بطن اجرا و متن دربردارنده وحشتی مدام است، اما نه وحشتی که مخاطب را در لحظه مواجهه بترساند بلکه وحشتی که در پس نمایش به مثابه زندگی نهفته است؛ امر پنهان سراسری که با زدودن نقش و نگار از واقعیت نمایان می‌شود.
درخشش صبحگاهی به نویسندگی مهسا غفوریان و مسعود عقلی و به کارگردانی مسعود عقلی یکی از اجراهای بخش رقابتی بود که در روز دوم جشنواره در مجموعه ایرانشهر به نمایش درآمد. این نمایش داستان دختری به‌نام آنیناست که به همراه همسر و برادرش نیمه شب به مغازه اسباب‌بازی فروشی خواهر کوچکترش ندا فراخوانده می‌شوند تا او برای تحویل اجناس به مشتری (ادهم) تنها نباشد. روابط و کاراکترها جایی بین زندگی مدرن و سنتی گیرافتاده‌اند. آنینا به همراه همسر و برادرش به میهمانی رفته و عیش و نوش کرده است، خواهر کوچکتر مغازه بزرگ اسباب‌بازی فروشی را به تنهایی اداره می‌کند اما برادر در میان دیالوگ‌های سرخوشانه و مستانه‌اش گهگاه تمایلی روشن از کنترلگری غیرت‌مآبانه یا شاید نقابی از کنترلگری از خود بروز می‌دهد. در ادامه پی می‌بریم آنینا با مسأله‌ای روبه‌رو است. او همسرش را دوست نداشته و به اصرار پدر و برادرش با او ازدواج کرده است. همسرش دوستش دارد، خیانت نمی‌کند، مهربان است اما به شیوه خود. آنینا ابتدا از فروش مغازه و تقسیم ارث شروع  و بعد قصد جدایی از همسرش را مطرح می‌کند اما با برخورد قهری و شدید برادرش روبه‌رو می‌شود. نمایش بعد از ورود مشتری (ادهم) تکاپوی تازه‌ای می‌گیرد. ادهم عراقی است و سال‌هاست  درایران زندگی کرده. دخترش، ثمره، در موصل محصور داعشی‌هاست و قصد فرار دارد. نشانه‌ها حاکی از این است که ادهم همراه و همدل دختر است و در برنامه‌ریزی برای آینده او هم هیچ حکمی صادر نمی‌کند. اینجاست که ثمره، دخترِ در محاصره داعش، همذات پنداری و درعین حال غبطه شدید آنینا را برمی‌انگیزد؛ وضعیت مشابهی که نه خواسته و نه می‌خواهی‌اش. جایی که باید از آن گریخت.
پرسش شاید این باشد که چگونه نویسنده وضعیتی را که سراسر خشونت آشکار است - داعش- با موقعیتی که به ظاهر نشانه‌ای از خشونت ندارد مرتبط کرده است؟ آیا نمی‌توان گفت خشونت آشکار در درون خودش صداقتی را حمل می‌کند که فقدان آن درخشونت پنهان حتی آزاردهنده‌تر می‌نماید؟ شاید خشونت آشکار بتواند از رهگذر خشونتی اساسی‌تر پایان یابد. جنگ مسلحانه برای دفاع و فرار و تنها چالش اندیشمندانه آن، این است که چه دیالکتیکی از رهگذر بدوی ستیزه‌جویانه پدید می‌آید؟ دیالکتیک خشونت بد/خشونت خوب چیست؟ اما همان‌طور که «آلن بدیو» معتقد است: کنش درنهایت شدت خود، هرگونه نازک طبعی را زیرپا می‌گذارد.
 با این حال در خشونت پنهان، خشونتی که زیر لایه‌های کلمات مهربانانه، از نوع کلمات پدر و همسر آنینا، پنهان است، سوژه «زن» با وضعیتی روبه‌رو است که مواجهه را پیچیده می‌کند. ازدواج اجباری آنینا در لایه‌های مستور خودش خشونت بی‌حدی را می‌پروراند که گاهی در کوچکترین رفتار به ظاهر حمایتگرانه و عاشقانه هم بروز می‌کند. چیزی که در صحنه تعارف آب با آن لحن تحکم‌آمیز همسر دیده می‌شود. پرخاشی نه آنقدر عریان و صادق که بتوان در برابرش موضع گرفت و نه به خاطر شدت سرکوبی که اعمال می‌کند می‌توان نادیده‌اش انگاشت. در این وضعیت بینابینی مدام، مواجهه برحسب یکی از این دوقاعده عمل می‌کند: کناره‌‌گیری، تسلیم و خویشتن‌داری که رهیافتش کاهش شرارت است، یا پایانی رادیکال که دربطن خود حامی خشونتی بنیادین است. چیزی که در صحنه پایانی و ترکیب شدن نمایشی آنینا و ثمره می‌بینیم جز این نیست؛ برداشتن اسلحه پلاستیکی و شلیک به مرد شاید نشان از غبطه به وضعیت ثمره است؛ وضعیتی که از بینابینی کلافه‌کننده خود رهایی یافته و روش مواجهه را روشن و مشخص در معرض قرار می‌دهد.
نمایش در چند صحنه درخشان بخوبی نشان می‌دهد چگونه خشونت امرواقعی تنها در شکاف میان تأثیر واقعی و بازنمایی غالب و اصلی آن می‌تواند اثر بخش باشد. صحنه‌ای که برادر به خاطر میگرن، نور نئون مغازه را تاب نمی‌آورد اما تلاشی هم برای تعمیرش نمی‌کند و درنتیجه ادهم برای تعمیر داوطلب می‌شود. جزئیات نهفته در این صحنه، اعم از نمایشنامه، بازی‌ها و کارگردانی، شبکه‌ای از ایده و معنا را در متن و اجرا کامل می‌کند. درخشش صبحگاهی ستاره ناهید تلاش نکرده برای بیان خود، فرم متفاوتی را برگزیند. نمایش در یک دکور واقع‌گرایانه اجرا می‌شود و روایتش مناسب همین فضا پیش می‌رود اما روایت درابتدا کمی دچار آشفتگی است. مخاطب خیلی دیر متوجه مرکزی بودن نقش آنینا و اهمیت درونیات او می‌شود.
متن مهسا غفوریان و مسعود عقلی را می‌توان از جهت پرداختن به ظلم پنهان بر زن که مختص به طبقه فرهنگی و اقتصادی خاص هم نمی‌شود، متنی فمینیستی انگاشت، اما اگر نگاه «ایلین استن» را به اجرای تئاتر فمینیستی در نظر آوریم، شیوه اجرا و کارگردانی آن در هیچ بعدی به اجرای فمینیستی نزدیک نمی‌شود. با این حال اگر از آشفتگی ابتدایی نمایش بگذریم، کارگردانی، ریتم درست و همراه کننده این نمایش بسیار قابل توجه است. بازی‌های بسیار پخته، باورپذیر و روان بازیگران اجرا از نقاط قوت آن محسوب می‌شود و مسعود عقلی هم کارگردانی است که در سابقه خود تجربه نویسندگی و بازیگری هم دارد.