زندگی مدرن و پیچیدگی‌های خاصش

حامد اصغرزاده
منتقد
پیچیـــده‌تـــــرین مســــائل زنـــــدگی مدرن از ادعای فرد برای حفظ استقلال و فردیت هستی خویش در برابر نیروهای سهمگین اجتماعی و میراث تاریخی و فرهنگ بیرونی و فن زندگی ناشی می‌شود.
گئورگ زیمل، کلان‌شهر و حیات ذهنی

به‌خاطر دارم در طول چند سالی که دانشجوی کارگردانی تئاتر بودم یک جمله ترم‌به‌ترم تکرار می‌شد. هنوز هم طنین این جمله را از تَرَک دیوارهای دانشگاه‌ می‌توانید بشنوید. هنوز آن تَرَک‌ها می‌توانند بر هراس گروهی از دانشجویان گواهی دهند. در آن روزها و شاید این روزها دانشجویان زور می‌شدند تا یک نمایشنامه انتخاب و کارگردانی کنند. و هراس از این زور خودش را در این جمله نشان می‌داد: «یه نمایشنامه بگو حداکثر دو تا پرسوناژ داشته باشه.» با یک نمایشنامه دو پرسوناژی می‌شد سریع‌تر سَروته داستان را به هم چسباند و خلاص شد.
و از بین نمایشنامه‌هایی که چنین ویژگی‌ای داشتند دو نمایشنامه بود که ترم‌به‌ترم دست‌به‌دست می‌شد: مستخدم ماشینی، یا بالابر غذا و درد خفیف؛ هر دو نوشته هارولد پینتر انگلیسی. پینتر از مناسبات اجتماعی پیچیده‌ای می‌گفت که فرد را له می‌کردند و او با هر ابزاری که در دسترس داشت تقلا می‌کرد مانع له‌شدگی فردیت‌اش شود. نمایشنامه‌های او پر از تهدیدی مضاعف بودند که از جایی، شخصی، فضایی صادر می‌شد که هیچ‌گاه پیدا و مشخص نبود و از این‌رو تولید هراس می‌کرد. اما یک دانشجوی حدوداً 20 ساله نمی‌توانست عمق هراس موجود در این نمایشنامه‌ها را ببیند. او این هراس را نزیسته بود. این هراس رؤیت‌پذیر نبود. این هراس را نخست باید درک می‌کردید، با گوشت ‌و پوست‌ و استخوان‌تان. و بعدتر بود که می‌توانستید در جهان متن آن را حس کنید. پینتر از کلانشهر می‌نوشت و از زندگی مدرن؛ از در معرض تهدید بودن مدام؛ از جانب دوست، همسایه، غریبه، پدر، مادر، خواهر، برادر و دیگری.
«بعد از افتادن» حکایت همان هراس پینتری است در دل کلان‌شهر تهران. و با تأکید مضاعف، در تهران؛ با اینکه هیچ نشانی از تهران ‌بودن در آن آشکار نیست. اما این هراس جز با حیات زندگی مدرن در یک کلان‌شهر گره نخورده است. این هراس هم‌بسته زندگی در دل چنین شهری است؛ آنجا که بدن‌ها با نیروهای سهمگین اجتماعی در معرض انهدام قرار می‌گیرند. و بدن نیز یکی از راه‌های تاب‌آوردن در قبال آن انهدام را به نمایش می‌گذارد: خنده‌های بی‌معنا؛ خنده‌ای که چهره را از ریخت می‌اندازد. خنده‌هایی که دفع تهدید می‌کند. درست همچون زمانی که در فضایی عمومی پای‌مان به مانعی برمی‌خورد و به‌ناگهان سرنگون می‌شویم؛ یعنی زمانی که از نگاه دیگری می‌ترسیم و می‌خندیم. درست مشابه آن فیگورهای مضحک/هراسناکی که گئورگ گروس (George Grosz) از حیات شهر برلین در آلمان دهه 20 نقاشی کرده است.
«بعد از افتادن» یک موقعیت دراماتیک شبه‌پینتری دارد؛ یک خانواده چهار نفری (پدر، مادر، پسر، دختر) و یک پیک غذا. دو نیرویی که مقابل هم‌اند و درام متن را پیش می‌برند در ظاهر همین دو دسته‌اند: خانواده در یک جبهه و پیک در جبهه مقابل. خانواده با اصراری نامعقول پیک را زور می‌کنند تا در خانه‌شان نزد آنها بماند و در انتها نیز پیک آنها را زور می‌کند. در این میدان نیروها گاهی نیروی خانواده بر پیک می‌چربد و گاهی برعکس. اما دیدن صرفاً همین دو نیرو در اجرا علامت یک قسم انقیاد است، علامت بسته‌شدن منافذ حساس پوست، چیزی مشابه کورحسّی. زمانی کسی بود که در دل جنگل و لابه‌لای درختان می‌رفت و می‌پرسید «جنگل کو؟». یعنی ندیدن ساختاری که دست‌برقضا ناپیدا ست؛ یا به بیان دقیق‌تر، رویت‌ناپذیر.
«بعد از افتادن» دست به عملی مخاطره‌آمیز زده است؛ رؤیت‌پذیرکردن همان نیروی سومی که از خلال ساختار کلان‌تر جامعه و فضای اجتماعی اعمال می‌شود. نیرویی که تنها از طریق از ریخت انداختن بدن‌ها و چهره‌ها قابل ادراک می‌شود. این نیرویی است که نخست باید احساسش کرد. «بعد از افتادن» با زل زدن خانواده به فضایی تهی آغاز می‌شود، به فضایی که درمی‌یابیم ما و بدن ما هم درون همان فضا جای دارد. فضایی که بعدتر قلابش پیک را هم به خود می‌گیرد. فضایی که تا انتها نه ایشان را از آن رهایی است و نه ما را. فضایی است که ایشان را به خود فرامی‌خواند و تهدید می‌کند. و این همان فضایی است که نیروی سوم از آن نشأت می‌گیرد. نیروهای سهمگین اجتماعی خانواده و پیک را به هم وصل می‌کنند، به هم وابسته می‌کنند، رودرروی هم قرار می‌دهد تا به هم بپَرند. نیرویی که ریشه رفتارهای نامعقول همه کاراکترها را نیز باید در همان جست‌و‌جو کرد.
دانشجویان 20ساله‌ای که زمانی نمایشنامه‌های پینتر را دست می‌گرفتند تا اجرایشان کنند در دل مناسبات کلانشهر گیج و گم نشده بودند. هراس آنها از نمره ترم دانشگاه بود، چون امیدها به یک آینده موفق همچنان زنده و بامعنا بود. اما دانشجویان امروز که در هزارتوی شهر تهران دست‌وپا می‌زنند و اقتصاد پولی حاکم در کار نفی استقلال و فردیت آنهاست و امیدها از کف داده‌اند، عارضه نیروهای سهمگین اجتماعی را بر بدن‌های خود درک کرده‌اند. به‌این ترتیب دیگر نیازی نداشته‌اند بار دیگر به پینتر متوسل شوند، آنها از زیست هراسناک خود در دل این شهر مدرن تئاتر می‌سازند، با همان شدت مضحکی و همان هراسناکی.