گاهی یک مریخی باشید!‏

آزاده سهرابی
روانشناس
اکثر ما در زندگی این تجربه را داریم که از چیزی آنقدر بترسیم که از رو به رو شدن با آن ‏واهمه داشته باشیم. مثلاً ترس از حیوانات یا ترس از خون یا ارتفاع. در حالی که ممکن ‏است شما از رد شدن از روی پل هوایی بترسید اما می‌بینید که روزانه صدها نفر از پل هوایی عبور می‌‏کنند. در حالی که شما از زنبور می‌ترسید اما آیا می‌دانید عده زیادی کارشان زندگی در میان ‏زنبورهاست. در حالی که شما از 10 متری یک گربه نمی‌توانید رد شوید، آیا می‌دانید که میلیون‌ها ‏آدم هر روز از کنار گربه‌های شهر بدون آنکه حتی متوجه آنها شوند، عبور می‌کنند. داستان ‏چیست؟ ‏
موضوع فقط به این موارد واضح محدود نمی‌شود. گاهی یک جمله یا رفتار ساده در مکالمه ‏و زندگی روزمره شما و مادرتان یا برادر یا همسر یا فرزندتان شما را برآشفته می‌کند در ‏حالی که اگر فقط به محتوای آن جمله نگاه کنید می‌بینید این میزان واکنش شما غیرواقعی است ‏یا تناسبی با میزان محرک مربوطه ندارد.‏ مثلاً مادری در مقابل اینکه فرزندش چند اسباب بازی خود را از اتاقش به پذیرایی آورده ‏چنان خشمگین می‌شود که گویی کل خانه بهم ریخته است. یا پدری که در مقابل واکنش ‏همسرش که به او گفته «در لیست خریدی که فرستادم شیر و ماست هم بود و تو یادت رفت» ‏چنان در را به هم می‌کوبد و می‌رود که انگار آن جمله چیزی بیش از یک خبر دادن از قلم ‏افتادن برخی نیازهای روزانه خانه بوده است!‏
اغلب ما در زندگی به‌صورت شرطی شده رفتار می‌کنیم. شرطی شدن به زبان ساده یعنی ‏اینکه در مقابل یک محرک به‌دلیل تجربه اولیه‌ای که داشته‌ایم دچار تعمیم افراطی شده‌ایم. ‏حالا این که همه گربه‌ها خطرناکند یا همه پل‌های هوایی احتمال سقوط ما را می‌دهند! البته شرطی ‏شدن داستان پیچیده تری دارد که اگر به ترس‌های بسیار غیرواقعی (فوبی) ختم شوند، نیاز به ‏درمان دارند اما در زندگی روزمره بیشتر منظور ما از شرطی شدن در همان بخش رفتاری و ‏کلامی در مقابل وقایع ساده است که میزان بروز هیجان متناسب با آن نیست. مثلاً در همین ‏دو مورد بالا چرا مادر مقابل بیرون آوردن 4 تا اسباب بازی فرزندش چنان واکنشی نشان می‌‏دهد یا مرد در مقابل جمله خبری همسرش (فرض کنید همسرش در این جمله لحنی تحقیر‌آمیز ‏یا تهدید‌آمیز نداشته) چرا باید چنین واکنشی داشته باشد؟ چون احتمالاً آن مادر فکر کرده این ‏‏4 تا اسباب بازی تا ساعاتی دیگر تبدیل به این می‌شود که فرزندش تمام اسباب بازی‌هایش ‏را دور خانه بچیند و او در ناخودآگاه خود را در یک چرخه هر روزه شلوغ کاری‌های ‏فرزندش و زحمتی که هر روز باید بکشد می‌بیند یا آن مرد با این جمله در ذهنش شروع می‌‏کند به چیدن جملاتی دیگر مثل اینکه«هیچ وقت لیست خرید را کامل نمی‌کنی»، «تو همیشه بی‌‏دقتی»، «این زن چقدر توقعش زیاد است»، «این به جای تشکر کردنش است»، «اصلاً چرا من ‏باید هر روز خرید کنم» و...ما بیشتر به تعبیر ذهنی خود نسبت به محرک‌ها بنا به پیش‌بینی ‏آنها واکنش نشان می‌دهیم چون ذهن ما شرطی شده است. حالا ممکن است فرزند این مادر یاد ‏گرفته باشد دیگر بیش از 4 اسباب بازی را از اتاقش بیرون نیاورد یا آن زن بعد از آن جمله ‏خبری می‌خواسته از مرد تشکر کند یا حتی بگوید «حالا شیر و ماست خیلی هم واجب نبود» ‏و... شاید مهم‌ترین مهارت در زندگی روزمره این است که خود را از دست ذهن پیشگوی ‏شرطی شده رها کرده و در مقابل هر رویداد و هر کلامی مثل یک مریخی رفتار کنیم. اگر ‏یک مریخی در مقابل جمله آن زن به مرد قرار می‌گرفت چون شرطی نشده بود و چون ذهن ‏پیشگو نداشت و تازه داشت انسان‌ها را کشف می‌کرد، احتمالاً همان برداشتی را از آن جمله ‏می کرد که پیامش در جمله بود. «از آن لیست خرید دو قلم جنس‌اش خریداری نشده». استنباط ‏یک مریخی از 4 اسباب بازی که فرزند آن مرد بیرون از اتاق آورده این است که به اندازه ‏همان 4 اسباب بازی ممکن است کمی فقط خانه نامرتب شده باشد. این مهارت مشاهده رفتار ‏و گفت‌و‌گوها بدون پیشداوری است. در این موارد شما با تفسیرهای درونی هیجانی خود- ‏مادری که خسته است یا احساس می‌کند کارهای خانه تمامی ندارد یا مردی که از رئیسش ‏عصبانی است چون بیش از اندازه از او توقع دارد- رفتار و کلام دیگران را تفسیر نمی‌کنید و ‏مهمتر اینکه شرطی هم نشده اید چون ممکن است هر پل هوایی مثل تجربه خیلی قدیمی که در ‏ذهن دارید خطرناک نباشد یا هر گربه‌ای گاز نگیرد یا هر زنبوری نیش نزند! ‏
هر چند فرایند شرطی شدن و تعمیم موقعیت‌ها به تجربه‌های ناخوشایند قبلی و پیشداوری ‏های ذهنی در زندگی روزمره همه ما وجود دارد اما گاهی بیایید مثل یک مریخی رفتار کنید! ‏گویی اولین بار است با آن جمله یا پدیده رو به رو می‌شوید.‏