پرورش عاطفی و شناختی کودکان به کمک ادبیات داستانی
دکتر فاطمه حکیما
نویسنده و مدرس دانشگاه
دوران کودکی یکی از مهمترین و مؤثرترین دوران زندگی هر انسانی است که شخصیت او پایهریزی میشود و شکل میگیرد. کودک در تمام دوران رشد خود علاوه بر اینکه نیاز دارد به مسائل جسمانیاش توجه شود، نیاز اساسی دیگری به نام هدایت دارد. نیاز دارد که راهنمایی عملی و آگاهانه شود. یک نوع از این راهنماییها و هدایتها و شاید بهترین نوع آموزش، هدایت غیرمستقیم و در قالب و لباس قصه و داستان است؛ یعنی ما بتوانیم عناصر و فنون داستان را درون یک نظام کلی روایت قرار دهیم. میان اجزا و عناصر مختلفش پیوند ایجاد کنیم و با یک آغاز، میانه و پایان خوب بتوانیم یک داستان خوب و یک ساختار منسجم و قوام یافته را خلق و تولید کنیم که در آن به مؤلفههای روانشناختی کودک هم توجه کرده باشیم.
بدین شکل که مراحل رشد و مؤلفههای آسیبشناسی کودک را بدانیم و الگوی رشد تحول کودک را از نظر شناختی و هیجانی و جسمی کاملاً بشناسیم. یک مسأله مهم دیگر، این است که داستانی که برای کودک مینویسیم، نخست باید خود ما را در جایگاه یک مادر، مربی، معلم و نویسنده، به وجد بیاورد و در دل ما بنشیند و حس دلنشین لذت بردن را در ما ایجاد کند و این میسر نمیشود مگر آنکه با افزودن تکنیکها و فنون کاربردی ادبیات و روان شناسی، یک کل منسجمی را تولید کنیم که کودک ما را تحت تأثیر قرار دهد.
حتماً شما هم در پیرامون خود کودکانی را دیدهاید که به لحاظ اجتماعی و خانوادگی مسأله و مشکلی ندارند؛ اما با کمترین ناملایماتی میبینیم که این کودکان آشفته میشوند و سازگاری با شرایط را برنمی تابند؛ یا اینکه در دوستی با گروه همسالان وقتی با کوچکترین چالش و مشکلی مواجه میشوند، صدمه بیشتری نسبت به اندازه آن مشکل میبینند. بیقرار و بیحوصله هستند. یک شبه میخواهند راه صد ساله بروند و خیلی سریع به مقصد برسند. به دنبال راه میانبر و بیتوقف و پرسرعت هستند یا اینکه دچار کمالگرایی و اختلال وسواس میشوند. همه این مسائل را میشود از طریق ادبیات تعلیمی و قصههای کودکانه حل کرد.
داستانهای قدیمی بیشتر از نوع فرامن (سوپرایگو) هستند؛ یعنی داستانهایی که ارزش را به کودکان منتقل میکند. بایدها و نبایدها و بکن و نکنها و خوب و بدها را میآموزند؛ اما در کنار این آموزهها ما باید فرزندانمان را به گونهای آموزش و پرورش دهیم که خود و احساسات خود را بشناسند و بپذیرند؛ از این رو لازم است که داستانهایی را خلق کنیم که شناخت احساسات را به کودکان ما بیاموزد.
در واقع داستانها کارکردهای زیادی چون کارکرد اطلاعاتی، کارکرد ارزشی، کارکرد قواعد(دیسیپلین)، کارکرد کسب تجربه، کارکرد تسهیل در روند حل مسأله، کارکرد تسهیل در تغییر رفتار و... دارند که میتوان از همه آنها در آموزش و پرورش کودکان بهره گرفت؛ برای مثال کارکرد اطلاعاتی زمانی است که کودک ما قرار است به محیط جدیدی مثل مهدکودک برود. در این شرایط لازم است که ما اطلاعاتی به منظور آگاهسازی به او بدهیم تا دچار تشویش نشود. از این رو داستانی را خلق میکنیم که قهرمان داستان به مهد کودک میرود و تمام ویژگیها، شرایط، فضا و قوانین مهدکودک را در آن داستان با جزئیات و به طور دقیق و واقعی توصیف میکنیم.
موضوع دیگر، زبان کودک است که وارد مبحث ادبیات میشود. در واقع بخش اعظم ادبیات کودک، مبحث موسیقی است و نمونه آن «هیچانهها» است، که نمونه شناخته شده آن «اتل متل توتوله» است. علاوه بر موسیقی، استفاده از طرحوارهها، بویژه طرحوارههای حجمی، حرکتی و قدرتی در داستانهای کودکانه بسیار اهمیت دارد؛ چرا که ذهن انسان، استعاری است. برای مثال وقتی دانشآموزی در درس املا خطای ادراکی دارد و «ن» را با «ب» اشتباه میگیرد و «بابا» را «نانا» مینویسد، از طریق همین طرحوارهها به راحتی میتوانیم مشکل و مسأله را حل کنیم. به خاطر داشته باشیم که ادبیات کودک باید ارزشی، غنی و کاربردی باشد و کودکان ما از طریق همین آموزشها است که به رشد و بلوغ شناختی و فکری میرسند.
نویسنده و مدرس دانشگاه
دوران کودکی یکی از مهمترین و مؤثرترین دوران زندگی هر انسانی است که شخصیت او پایهریزی میشود و شکل میگیرد. کودک در تمام دوران رشد خود علاوه بر اینکه نیاز دارد به مسائل جسمانیاش توجه شود، نیاز اساسی دیگری به نام هدایت دارد. نیاز دارد که راهنمایی عملی و آگاهانه شود. یک نوع از این راهنماییها و هدایتها و شاید بهترین نوع آموزش، هدایت غیرمستقیم و در قالب و لباس قصه و داستان است؛ یعنی ما بتوانیم عناصر و فنون داستان را درون یک نظام کلی روایت قرار دهیم. میان اجزا و عناصر مختلفش پیوند ایجاد کنیم و با یک آغاز، میانه و پایان خوب بتوانیم یک داستان خوب و یک ساختار منسجم و قوام یافته را خلق و تولید کنیم که در آن به مؤلفههای روانشناختی کودک هم توجه کرده باشیم.
بدین شکل که مراحل رشد و مؤلفههای آسیبشناسی کودک را بدانیم و الگوی رشد تحول کودک را از نظر شناختی و هیجانی و جسمی کاملاً بشناسیم. یک مسأله مهم دیگر، این است که داستانی که برای کودک مینویسیم، نخست باید خود ما را در جایگاه یک مادر، مربی، معلم و نویسنده، به وجد بیاورد و در دل ما بنشیند و حس دلنشین لذت بردن را در ما ایجاد کند و این میسر نمیشود مگر آنکه با افزودن تکنیکها و فنون کاربردی ادبیات و روان شناسی، یک کل منسجمی را تولید کنیم که کودک ما را تحت تأثیر قرار دهد.
حتماً شما هم در پیرامون خود کودکانی را دیدهاید که به لحاظ اجتماعی و خانوادگی مسأله و مشکلی ندارند؛ اما با کمترین ناملایماتی میبینیم که این کودکان آشفته میشوند و سازگاری با شرایط را برنمی تابند؛ یا اینکه در دوستی با گروه همسالان وقتی با کوچکترین چالش و مشکلی مواجه میشوند، صدمه بیشتری نسبت به اندازه آن مشکل میبینند. بیقرار و بیحوصله هستند. یک شبه میخواهند راه صد ساله بروند و خیلی سریع به مقصد برسند. به دنبال راه میانبر و بیتوقف و پرسرعت هستند یا اینکه دچار کمالگرایی و اختلال وسواس میشوند. همه این مسائل را میشود از طریق ادبیات تعلیمی و قصههای کودکانه حل کرد.
داستانهای قدیمی بیشتر از نوع فرامن (سوپرایگو) هستند؛ یعنی داستانهایی که ارزش را به کودکان منتقل میکند. بایدها و نبایدها و بکن و نکنها و خوب و بدها را میآموزند؛ اما در کنار این آموزهها ما باید فرزندانمان را به گونهای آموزش و پرورش دهیم که خود و احساسات خود را بشناسند و بپذیرند؛ از این رو لازم است که داستانهایی را خلق کنیم که شناخت احساسات را به کودکان ما بیاموزد.
در واقع داستانها کارکردهای زیادی چون کارکرد اطلاعاتی، کارکرد ارزشی، کارکرد قواعد(دیسیپلین)، کارکرد کسب تجربه، کارکرد تسهیل در روند حل مسأله، کارکرد تسهیل در تغییر رفتار و... دارند که میتوان از همه آنها در آموزش و پرورش کودکان بهره گرفت؛ برای مثال کارکرد اطلاعاتی زمانی است که کودک ما قرار است به محیط جدیدی مثل مهدکودک برود. در این شرایط لازم است که ما اطلاعاتی به منظور آگاهسازی به او بدهیم تا دچار تشویش نشود. از این رو داستانی را خلق میکنیم که قهرمان داستان به مهد کودک میرود و تمام ویژگیها، شرایط، فضا و قوانین مهدکودک را در آن داستان با جزئیات و به طور دقیق و واقعی توصیف میکنیم.
موضوع دیگر، زبان کودک است که وارد مبحث ادبیات میشود. در واقع بخش اعظم ادبیات کودک، مبحث موسیقی است و نمونه آن «هیچانهها» است، که نمونه شناخته شده آن «اتل متل توتوله» است. علاوه بر موسیقی، استفاده از طرحوارهها، بویژه طرحوارههای حجمی، حرکتی و قدرتی در داستانهای کودکانه بسیار اهمیت دارد؛ چرا که ذهن انسان، استعاری است. برای مثال وقتی دانشآموزی در درس املا خطای ادراکی دارد و «ن» را با «ب» اشتباه میگیرد و «بابا» را «نانا» مینویسد، از طریق همین طرحوارهها به راحتی میتوانیم مشکل و مسأله را حل کنیم. به خاطر داشته باشیم که ادبیات کودک باید ارزشی، غنی و کاربردی باشد و کودکان ما از طریق همین آموزشها است که به رشد و بلوغ شناختی و فکری میرسند.
آدرس مطلب
http://old.irannewspaper.ir/newspaper/page/7963/24/620766/0
ارسال دیدگاه
ضمن تشکر از بیان دیدگاه خود به اطلاع شما رسانده می شود که دیدگاه شما پس از تایید نویسنده این مطلب منتشر خواهد شد.
دیدگاه ها ویرایش نمی شوند.
از ایمیل شما فقط جهت تشخیص هویت استفاده خواهد شد.
دیدگاه های تبلیغاتی ، اسپم و مغایر عرف تایید نمی شوند.
ویژه نامه




























