بزرگترین و طولانی ترین عملیات در طول دفاع مقدس

اسماعیل علوی
دبیر گروه پایداری

​​​​​​​پس از اجرای عملیات کربلای 4 و توقف آن درساعات اولیه، اغلب ناظرانی که پیگیر جنگ ایران وعراق بودند، حدس می‌زدند، این عملیات همان عملیات بزرگ سالانه ایران علیه عراق بوده وحداقل تا چندماه آیندعملیات بزرگ دیگری درکار نخواهد بود. چرا که در سال‌های پایانی جنگ، هر یک از طرفین می‌کوشیدند تا رکود ناشی از وضعیت برابری در آن شرایط را به نفع خود بر هم زنند. طرف عراقی بیشترین همّ خود را در عرصه دیپلماسی - تبلیغاتی صرف و با تجهیز ارتش خود به سلاح‌های پیشرفته، استراتژی بازدارندگی را پیش گرفته بود. در مقابل ایران نیز به‌دنبال بدست آوردن گروگانی با ارزش جهت پایان دادن به جنگ درشرایط مطلوب بود. تصرف بصره به‌عنوان شهری نفتخیزبا موقعیت استراتژیک، هدف اصلی بود و برای فتح آن پیش‌ترعملیات والفجر ۸ را به اجرا درآورده و مناطقی در جنوب بصره و در شبه‌جزیره فاو را در اختیار داشت. در صورت تصرف حداقل بخش‌های شمالی بصره، شاهراه مبادلاتی این شهر با سایر شهرهای عراق قطع و دومین شهر عراق به محاصره رزمندگان ایرانی درمی‌آمد. بر این اساس عملیات کربلای 4 طراحی و به اجرا درآمد اما به‌ دلیل لو رفتن طرح عملیات اجرای آن بلافاصله بعد از اجرا متوقف شد. اما به‌رغم حدس وگمان‌هایی مبنی برتوان اجرای عملیاتی بزرگ از سوی قوای ایرانی بلافاصله بعد از عملیات کربلای 4، عملیات کربلای 5 با تغییراتی در همان منطقه طراحی و با پوشش لازم در شب 19 دیماه 1365 یعنی تنها 15 روز بعد از کربلای 4 به اجرا درآمد و مراحل آن تا فروردین سال بعد نیز ادامه یافت. دلیل اصرار برعملیات در این منطقه این بود که بنا بر نظرات کارشناسی در صورت سقوط بصره، صدام دیکتاتور عراق نیز سقوط می‌کرد.
عملیات کربلای ۵، عملیاتی آفندی و ششمین عملیات قوای ایران برای فتح بصره بود که در نوع خود شدیدترین و طولانی‌ترین عملیات در طول 8 سال جنگ تحمیلی عراق علیه ایران به شمار می‌رفت. عملیات از محور شلمچه آغازو فلش اولیه آن به سوی کانال ماهی، در شمال بصره بود. طراحی و اجرای این عملیات برعهده مجموعه سپاه پاسداران بود و یگان‌هایی از ارتش نیز از آن پشتیبانی می‌کردند. در نتیجه این عملیات، رزمندگان خودی اگرچه از دستیابی به هدف اصلی عملیات، یعنی تسخیر شهر بصره بازماندند، اما توانستند حدود ۱۵۰ کیلومتر مربع از منطقه اشغال‌ شده شلمچه را آزاد و قسمت‌هایی از جنوب عراق را نیز به تصرف خود درآورند. به‌طوری‌که در پایان عملیات خطوط پدافندی ایران در نزدیکی پتروشیمی عراق برپا شد.
ارتش عراق که در روزهای اول مواضع بسیاری را از دست داده و مجبور به عقب نشینی شده بود، در روز پنجم عملیات، با به کار گرفتن نیروهای تازه نفس و با برتری هوایی، به حمایت از نیروی زمینی خود وارد عمل شد. موشک‌های زمین به هوای ساخت بوفورس سوئد، به‌نام آربی‌اس ۷۰، که ایران در آن زمان به‌تازگی و مخفیانه تهیه کرده بود، آسیب زیادی به توان نیروی هوایی عراق وارد آورد و بین۵۰ تا ۶۰ فروند جت جنگنده عراقی را ساقط نمود. این تعداد، معادل ۱۰ درصد از کل هواپیماهای نیروی هوایی عراق در آن زمان را شامل می‌شد. در چنین شرایطی، نیروی هوایی ایران توانست در این مقطع برتری هوایی را از آن خود کند. عراق برای مقابله، بار دیگر به شیوه‌های ناجوانمردانه متوسل شده و شروع به بمباران شیمیایی، تجمعات انسانی و مناطق غیر نظامی نمود. همزمان با این اقدام و به منظور افزایش فشار بر دست اندرکاران و تصمیم گیرندگان شهرهای ایران را موشک باران نمود. در نتیجه این اقدام غیر انسانی شهرهای تهران، اصفهان، تبریز، قم و... مورد اصابت موشک‌های دوربرد عراق قرار گرفته و تعدادی از شهرهای دیگر نیز توسط هواپیماهای عراقی بمباران شدند که از پی این اقدام بی‌رحمانه حدود ۳.۰۰۰ غیرنظامی از جمله ۳۰ دانش‌آموز در حمله هوایی به مدرسه زینبیه در شهرستان میانه به شهادت رسیدند.