جهش 115 درصدی ترانزیت ریلی

گروه راه و شهرسازی -  ترانزیت ریلی در 11 ماهه امسال در مقایسه با سال گذشته 115درصد رشد را نشان می‌دهد. پیش‌بینی این است تا آخر امسال این عدد به حدود 2 میلیون تن برسد که رکوردی بی‌نظیر در جابه‌جایی بار از خطوط ریلی محسوب می‌شود.
دولت سیزدهم تجارت منطقه‌ای را در رأس برنامه‌های اقتصادی قرار داده است. در این برنامه، حمل و نقل و ترانزیت سهم عمده‌ای برای دستیابی به افزایش تجارت دارد. از سویی تأثیر حمل و نقل ریلی بر شبکه ترانزیتی و درآمدزایی برای کشور را نمی‌توان کوچک شمرد. کشور ما در حمل و نقل ریلی نسبت به کشورهای همسایه مزیت دارد چون ایران از دریا و خشکی به کشورهای مختلف دسترسی دارد. از طرفی حمل‌و‌نقل ریلی نسبت به سایر شقوق حمل‌و‌نقلی ارزان‌تر است بنابراین هر کشوری مزیت استفاده از آن را داشته باشد می‌تواند توان رقابتی خود را در منطقه بالا ببرد. ایران مسیرهای ریلی داخلی و ترانزیتی دارد که دسترسی کشورهای منطقه برای حمل بار را آسان کرده است. ایران از شمال با کشورهای ترکمنستان، آذربایجان و ارمنستان، از غرب با ترکیه و عراق و از شرق با کشورهای افغانستان و پاکستان همسایه است. دستیابی ایران در شمال به دریاچه خزر و در جنوب به خلیج فارس و دریای عمان و به آب‌های اقیانوس هند باعث می‌شود کشور ما در صحنه حمل و نقل بین‌المللی به عنوان پل ارتباطی شرق به غرب آسیا و همچنین گذرگاه دو قاره اروپا و آسیا باشد. با هدف افزایش سهم ایران در بازار ترانزیت منطقه، توسعه شبکه ریلی کشور تا بندرچابهار در جنوب شرقی، بوشهر در جنوب، مرز خسروی در غرب، راه‌آهن شلمچه - بصره در جنوب غربی، راه‌آهن خواف - هرات و راه‌آهن زاهدان - مشهد، راه‌اندازی محور دوخطه میانه - بستان‌آباد - تبریز و راه‌آهن قزوین - رشت - انزلی و آستارا نقشی مهم و حیاتی در تکمیل کریدورهای ریلی شمال - جنوب و شرق به غرب دارد.
ترانزیت بار ریلی دو برابر شد
براساس برنامه ششم توسعه باید حداقل ۳۰ درصد بار به ریل منتقل می‌شد که در سال‌های اخیر این سهم کمتر از ۱۰ درصد است. اما عملیاتی شدن تفاهم با کشورهای همسایه از جمله ترکمنستان، قزاقستان، روسیه و پاکستان، ترانزیت بار ریلی کشور را به دو برابر سال قبل رسانده است. دولت قصد دارد این سهم را افزایش دهد. براساس گزارش آماری شرکت راه‌آهن، از ابتدای امسال تا آخر بهمن ماه حجم ترانزیت کالا از ریل به یک میلیون و 737 هزار تن رسیده است. این عدد سال قبل 805 هزار تن بود. به این ترتیب میزان ترانزیت کالا در 11 ماهه امسال از کل ترانزیت سال قبل بیشتر است و پیش‌بینی این است تا آخر امسال رقم ترانزیت ریلی به بیش از یک میلیون و 900 هزار تن برسد. بیشترین حجم ترانزیت ریلی در سال‌های اخیر در سال 97  معادل یک میلیون و 586 هزار تن است. اما در سال‌های 98 و 99 حمل بار ریلی افت چشمگیری دارد. در سال 98 حمل بار ریلی 625 هزار تن و در سال گذشته 805 هزار تن بود. افزایش حمل بار ریلی در 11 ماهه امسال همچنین رکورد 100 ساله حمل بار را شکسته است. به نظر می‌رسد تا پایان سال این رکورد جابه‌جا شود. در حالی رشد جابه‌جایی بار ریلی در دولت سیزدهم به ثبت رسیده است که در 7 سال گذشته کمترین تعداد لکوموتیو به راه آهن تحویل داده شده و در این بخش 2هزار میلیارد تومان بدهی برای دولت مانده است.
فرصت افزایش ترانزیت
علی ضیایی، کارشناس اقتصاد حمل‌و‌نقل در گفت‌و‌گو با «ایران» توافقنامه‌های اقتصادی دولت سیزدهم با کشورهای CIS و دیگر کشورهای منطقه را عامل رشد ترانزیت ریلی در کشور دانست. برقراری ارتباطات حمل و نقلی با کشور ترکمنستان بعد از 5 سال قطع شد و این ارتباطات به گفته ضیایی تأثیر مهمی در افزایش حمل بار ریلی در کشور دارد چون «بیشترین حمل بار ریلی ایران مربوط به حمل گوگرد از کشور ترکمنستان است.» در 5 سال گذشته به دلیل مشکلات مختلف، تبادلات حمل و نقلی ایران و ترکمنستان قطع شده بود اما دولت سیزدهم این همکاری را دوباره از سرگرفته است. آمار جابه‌جایی بار در حوزه ریلی نشان می‌دهد حدود ۹۰ درصد از بار ترانزیت ریلی امسال، گوگرد حمل شده از مبدأ سرخس به مقصد بندرعباس است.
از سویی با توجه به جنگ اوکراین و تحریم روسیه، اکنون ایران به عنوان کشوری در محور شمال-جنوب و شرق به غرب، نقش مهمی در حمل بار به کشورهای CIS (کشورهای مشترک‌المنافع) و بویژه حمل بار به روسیه دارد. ایران از دو سال گذشته عضو راه‌آهن‌های کشورهای CIS شده و توافقنامه‌هایی برای حمل بار ریلی با این کشورها امضا کرده است. ایران می‌تواند در آینده تأثیرگذاری مهمی در انتقال بار به این کشورها داشته باشد. به گفته ضیایی، «کشور روسیه اصلی‌ترین کریدور ریلی شرق-غرب ‌بین چین و اروپاست، این کریدور از طریق روسیه و قزاقستان، چین را به اروپا متصل کرده و سالانه میلیون‌ها تن کالا را میان این دو منطقه از جهان ترانزیت می‌کند.» در این کریدور حدود 2 درصد سهم بار، از اوکراین به اروپا منتقل می‌شود. در سال‌های اخیر چین با سرمایه‌گذاری در اوکراین، قصد توسعه زیرساخت‌های حمل و نقلی این کشور در جاده ابریشم جدید را داشت. اما درگیری نظامی میان این کشور و روسیه، چشم‌اندازهای اقتصادی آن را تحت تأثیر قرار داده است، اوکراین اعلام کرده تبادل ریلی کالاها میان اوکراین و اروپا برقرار است، اما ترانزیت میان چین و اروپا از این کشور متوقف شده است.
از سوی دیگر اوکراین اتصال ریلی این کشور با روسیه را منهدم کرده است تا از انتقال نیرو و تجهیزات نظامی روسی با استفاده از راه‌آهن به داخل خاک اوکراین جلوگیری کند، به این ترتیب به نظر می‌رسد اوکراین نقش خود را در کریدور شرق-غرب از دست خواهد داد. ضیایی با اشاره به این تحولات گفت: «در چنین شرایطی مسیرهای جایگزین که مهمترین آنها ایران و ترکیه است، می‌توانند نقش چشمگیری در انتقال بار به کشورهای CIS و اروپا داشته باشند.» وی افزود: «حمل بار ریلی از کشورهای CIS واگن‌هایی با مشخصات فنی مخصوص را نیاز دارد و در حال حاضر ایران 500 واگن با این مشخصات را دارد. همچنین راه ابریشم جنوبی که از ایران می‌گذرد از نظر مزایای حمل بار بهینه‌تر از راه ابریشم شمالی است بنابراین موقعیت ایران برای جذب بار به کشورهای شمالی خزر و اروپا موقعیتی ممتاز است.»
انتقال بار میان ایران و چین در گذشته به‌صورت مستقیم انجام می‌شد اما در چند سال اخیر این حمل و نقل نیز قطع شده که علت مهم آن مدیریت ضعیف بازارهای منطقه است. بنابراین کشور ما زیرساخت‌های لازم برای انتقال بار از چین به کشورهای مشترک‌المنافع و روسیه را دارد و کارشناسان و فعالان بازار حمل و نقل تأکید می‌کنند ایران باید سهم خود از ترانزیت ریلی را در منطقه بویژه در شرایطی که تحریم روسیه تشدید شده افزایش دهد.
روز گذشته همچنین «مرسک»، شرکت دانمارکی که بزرگ‌ترین مجموعه کشتیرانی جهان است اعلام کرد به‌صورت موقت حمل‌ونقل محموله‌ها از مبدأ و به مقصد بنادر روسیه را متوقف می‌کند. با توجه به توسعه حمل و نقل چندوجهی در کشور، حمل بار به روسیه یا از این کشور، از بنادر ایران و سپس انتقال آن به خطوط ریلی فرصت دیگری برای افزایش درآمدهای ترانزیتی کشور است.
در زمینه زیرساخت‌های ریلی، در حال حاضر مهمترین مسأله کمبود واگن‌های باری است. تعداد واگن‌های باری کشور کمی بیشتر از 27 هزار واگن است. در حالی که مناسبات جهانی و منطقه‌ای امکان افزایش تقاضا برای انتقال بار از ایران را بیشتر کرده است بنابراین با تجهیز زیرساخت‌ها باید بتوانیم سهم درآمدهای ترانزیتی از حمل‌ونقل ریلی را بالا ببریم. به گفته ضیایی، «مهمترین مشکل در کشور تأمین مالی برای ساخت واگن است. در حال حاضر 7 کارخانه واگن‌سازی داریم که 90درصد ظرفیت آنها خالی است و این واگن‌سازی‌ها تنها با 10 درصد ظرفیت کار می‌کنند. تأمین مالی با استفاده از فاینانس یا تسهیلات بانکی، واگن‌سازی در کشور را افزایش می‌دهد و از طرف دیگر مانع خروج ارز برای خرید واگن و ارز‌آوری با جذب بیشتر بار از کشور می‌شود.» ضیایی افزود: «ایران باید از موقعیت ژئوپلیتیکی خود برای افزایش ترانزیت منطقه‌ای و بین‌المللی استفاده کند.»
برای افزایش میزان حمل و نقل کالا توسط ناوگان ریلی باید هزار و ۱۶۱ خط ریلی ایجاد شود که با تحقق این امر دسترسی به ۱۳۰ میلیون تن بار به وجود می‌آید. در حال حاضر طول خطوط ریلی کشور 14هزار کیلومتر است.
توسعه شبکه حمل‌ونقل ریلی در توسعه متوازن و پایدار نقش اساسی دارد. تأثیر راه‌آهن در تولید ناخالص ملی، اشتغالزایی، توسعه بخش‌های اقتصادی، تجارت، صنعت، کشاورزی و دیگر بخش‌های اقتصادی مشخص است و برای توسعه پایدار و همه‌جانبه، دستیابی به حمل و نقل ریلی مناسب یک مزیت استراتژیک است.