سال سخت بانک مرکزی

سید بهاءالدین هاشمی
 کارشناس ارشد پولی و بانکی
رویکرد بانک مرکزی بر سیاست‌های مبتنی بر کنترل مبادلات و معاملات ارزی متمرکز است. این نهاد دو وظیفه اصلی بر عهده دارد. نخست سیاست‌گذاری ارزی و دیگری نظارت بر سیاست‌هاست. در حالی که وظایف دیگر همچون ایجاد منابع، درآمد، ثروت و صادرات ارزی بر عهده بانک مرکزی نیست. بانک مرکزی فقط ارزهای حاصل از صادرات را مدیریت می‌کند و برای این که بازار به تعادل برسد بیشتر به سمت سیاست‌هایی می‌رود که حتی در صورت کسری عرضه بتواند تقاضا را با آن تعدیل کند. این نهاد در مکانیسم بازار که بر مبنای عرضه و تقاضا است، مداخله قابل توجهی ندارد. از سوی دیگر همواره نرخ بازار نیمایی کمتر از بازار آزاد بوده است اما این بار بازار نیمایی دچار افزایش قیمت شده است که نشان می‌دهد شبکه نیمایی کارآیی خود را از دست داده و نتوانسته به نیازهای متقاضیان پاسخ بدهد. در چنین شرایطی بود که متقاضیان ارز به بازارهایی مهاجرت کردند که عملکرد بهتری داشتند. در شرایط کنونی که منابع ارزی محدود شده و صادرات نفت بشدت کاهش پیدا کرده طبیعی است که دامنه سیاست‌های بانک مرکزی محدود شود و تمام انرژی خود را معطوف به سیاست‌ها و دستورالعمل‌های کنترلی کند. با وجود این بانک مرکزی توانسته در طول این دوره زمانی کنترل نقل و انتقال پولی را مدیریت کند و ارز را برای هر مصرفی تخصیص نمی‌دهد. از طرف دیگر بازار ارز نیما به دلیل مشکلات نقل و انتقال ارزی و تحریم، کارایی خود را از دست داده است. با همه اینها بانک مرکزی از این لحاظ که توانسته نوسان‌های بازار را مدیریت بکند می‌توان گفت موفق عمل کرده است. این نهاد با محدودیت‌هایی مواجه است که سمت و سوی بازار آزاد دارد و بیشتر به سمت سرکوب و سیاست‌گذاری قیمت‌ها پیش می‌رود.
بانک مرکزی در برهه‌های زمانی گاهی اقدام به افزایش قیمت‌ها می‌کند و یا از طرف دیگر مصرف را محدود می‌کند که تقاضا کاهش پیدا کند. آنچه از این اقدام حاصل می‌شود این است که تقاضای بالقوه به تقاضای بالفعل تبدیل نشود. نتایج حاصل از برآوردها نشان می‌دهد که در حال حاضر مهم‌ترین مشکل بانک مرکزی تحریم است. بانک مرکزی به منابع ارزی دنیا دسترسی ندارد در حالی که اگر شرایط به گونه دیگری پیش می‌رفت می‌توانست خطوط اعتبار زیادی از بانک‌های دنیا بگیرد. اکنون بانک مرکزی ناچار است با توجه به منابع ارزی محدود کل شرایط را مدیریت کند و بتواند میان عرضه و تقاضا تعادل ایجاد کند. این موضوع به سیاست گذاری‌هایی برمی‌گردد که منابع ارزی را به راحتی تخصیص نمی‌دهد در حالی که سیاست‌های کنترل معاملات ارز را در بازار رصد می‌کند. واضح است که همواره یکی از درآمدهای دولت فروش نفت خام بوده و بیشتر از 50 درصد از درآمد نفت به بودجه اختصاص می‌یافت. چشم‌انداز اقتصادی حکایت از آن دارد که بانک مرکزی سال سختی را پیش رو دارد و دولت برای کسری بودجه سه گزینه دارد؛ یا ناچار است استقراض کند یا بانک مرکزی را موظف می‌کند پول بدون پشتوانه منتشر کند و یا تضمین‌هایی را که به نمایندگی از دولت متقبل شده انجام ندهد. بدون قطع تأمین بودجه برای برنامه‌های سال آینده بانک مرکزی را دچار چالش می‌کند.