طرح جامع ۷ ساله برای احیای تالاب انزلی تصویب شد

زهرا کشوری
خبرنگار
تالاب انزلی، بزرگترین تالاب بین‌المللی کشور؛ داستانی است پرآب چشم. فاضلاب هفت شهر با روستاهایشان در گیلان مستقیم به این تالاب ثبت شده در کنوانسیون رامسر می‌ریزد. این حجم از آلودگی نفس حداقل ۵۰ گونه ماهی و صدها گونه گیاهی را به شماره انداخت و سرطان گونه مهاجم سنبل آبی هم متاستاز کرد و نفس تالاب را گرفت. عمق تالاب در روزگاری که انزلی حال خوشی داشت ۸ متر بود که رسوب‌گذاری‌ها در آن، این سطح را به کمتر از دو متر رسانده است. آمارهای عیسی کلانتری رئیس سازمان محیط زیست حجم رسوبات موجود در این تالاب را حدود ۷۰۰ میلیون تن برآورد می‌کند که خارج کردن این حجم از رسوب (به روش‌های معمول یعنی حمل با تریلی) ۲۰ سال زمان می‌برد، البته طرحی که پردیسان به ‌نام بایوجمی برای نجات تالاب انزلی آغاز کرد با مخالفت کارشناسان رو به رو شد و حتی پای قوه قضائیه را به میان کشید و این طرح در نهایت متوقف ماند.
حال «بابک دین‌پرست» معاون هماهنگی امور اقتصادی و توسعه منطقه‌ای وزارت کشور از تصویب و ابلاغ طرح جامع ۷ ساله احیای تالاب انزلی، با اعتباری بالغ بر دوهزار و ۵۵۸ میلیارد تومان خبر می‌دهد. «احمد لاهیجان زاده» فعال محیط زیست دریایی کشور در گفت‌و‌گو با «ایران» امیدوار است که اجرای این طرح ۷ ساله نقطه پایانی بر تلخی بی‌پایان یکی از مهم‌ترین تالاب‌های بین‌المللی کشور باشد و تالاب را از لیست سیاه «مونترو» خارج کند.
تالاب انزلی با ۲۰ هزار هکتار وسعت در جنوب غربی سواحل دریای خزر قراردارد. مجموعه بزرگی از آب‌های شیرین با آب‌بندهای کم عمق، نیزارها و چمنزارها که به‌عنوان محل مناسبی برای تخم‌ریزی ماهیان، ساخت آشیانه و جوجه‌آوری پرندگان شناخته می‌شود. حدود ۴۰ درصد از مساحت تالاب انزلی برای حفاظت بیشتر از حیات گیاهی و جانوری آن توسط سازمان حفاظت محیط زیست مدیریت می‌شود. همین اهمیت تالاب انزلی بود که باعث شد در سال ۱۳۵۴ در سایت کنوانسیون رامسر (کنوانسیون حفاظت از تالاب‌ها) به ثبت برسد اما این کنوانسیون، تالاب انزلی را در سال ۱۳۷۲ به‌دلیل ضعف شدید تنوع زیستی در لیست سیاه «مونترو» قرار داد؛ تالابی که همانند بیشتر تالاب‌های کشور دچار کاهش حجم آب است و مدت‌هاست که زنگ خطر خشک شدن کامل آن به صدا درآمده است.
زمانی برای احیای تالاب انزلی
آنطور که بابک دین‌پرست براساس طرح احیای تالاب انزلی می‌گوید: «در سال ۱۴۰۵ تالاب انزلی باید از همه زخم‌های انسانی که خورده است، نجات یابد.»
معاون هماهنگی امور اقتصادی و توسعه منطقه‌ای وزارت کشور می‌گوید:« با پیگیری‌های مستمر وزارت کشور نهایتاً طرح جامع ۷ ساله احیای تالاب انزلی (۱۳۹۹- ۱۴۰۵)، در سومین نشست ستاد ملی هماهنگی و مدیریت تالاب‌های کشور که در تاریخ ۱۵ تیرماه به ریاست معاون اول رئیس جمهوری برگزار شد، تصویب و به دستگاه‌های ذیربط ابلاغ شد.» پیش از تصویب این طرح، رحمانی فضلی وزیر کشور در نامه‌ای به اسحاق جهانگیری معاون اول رئیس جمهوری از مشکلات مبتلابه و تهدیدات جدی که متوجه تالاب انزلی است، خبر داده بود. اسحاق جهانگیری هم در پاسخ به آن نامه از عیسی کلانتری رئیس سازمان حفاظت محیط زیست کشور می‌خواهد وضعیت تالاب انزلی را در دستور کار قرار دهد و گزارش کاملی از وضع فعلی و خطرات احتمالی و راهکارها آن تهیه کند. این تالاب با تصرفات غیرقانونی، تغییرکاربری، احداث موج شکن‌ها و... هم زخم‌های عمیقی خورده است.
احمد لاهیجان‌زاده معاون عیسی کلانتری در معاونت محیط‌ دریایی کشور، تالاب انزلی را به لحاظ اکولوژیکی و جاذبه‌های گردشگری یکی از مهم‌ترین تالاب‌های کشور می‌داند و تأکید می‌کند: «این تالاب به دلایل متعددی دچار مشکلات زیست محیطی شده است که در همه آنها ردپای فعالیت‌های انسانی پررنگ است.» به ‌گفته او، این طرح به‌دنبال آن است که مشکلات تالاب انزلی را در حوضه آبریز آن حل و مدیریت کند. او می‌گوید: «یکسری اقدامات هم باید در درون خود تالاب انجام بگیرد، بنابراین مطالعاتی در دو فاز روی تالاب صورت گرفت و علاوه بر بهره‌گیری از مطالعات و همکاری جایکا (سازمان دولتی مستقل بین‌المللی در ژاپن که در زمینه توسعه به دولت ژاپن و همچنین کشورهای در حال توسعه کمک می‌کند) از سایر مطالعات جانبی هم استفاده شد. همچنین کارگروهی در استان گیلان به ریاست استانداری تشکیل گردید و پیشنهادهای ارائه شده در این کارگروه توسط کمیته‌ها، چکش کاری شد و در نهایت طرح جامع ۷ ساله احیای تالاب انزلی به تصویب رسید. این طرح قابلیت اجرا دارد و الزام آور است.» لاهیجان‌زاده می‌گوید: «براساس این طرح جامع، ۱۴ پروژه و فعالیت برای انجام در داخل تالاب پیش‌بینی شده و پنج پروژه هم در حوضه آبریز تالاب انزلی برای دستگاه‌های مختلف تعریف شده است. هر کدام از این پروژه‌ها، زیر پروژه‌هایی دارند که توسط بخش‌های مختلف انجام می‌شود؛ مثلاً برای جلوگیری از ورود فاضلاب به تالاب انزلی، تکمیل تصفیه خانه فاضلاب شهر رشت، انزلی، صومعه سرا و فومن دیده شده است.» به‌گفته او، جمع‌آوری پسماندها از تالاب و رودخانه‌ها در بالادست‌ها، مدیریت پسماند در مبدأ، کنترل رسوب از جمله اقداماتی است که در حوضه آبخیز باید به انجام برسد. وظایف دستگاه‌ها در این طرح به ‌گفته لاهیجان‌زاده از سوی اسحاق جهانگیری و عیسی کلانتری به دستگاه‌ها ابلاغ شده و اعتبارات آن هم در سال ۹۹ در ردیف اعتبار‌های اولویت دار گنجانده شده است که البته برای تخصیص آنها پیگیری لازم است.
خاطره های خوب ایرانیان با انزلی
لیلا مسروری کنشگر محیط زیست گیلان هم به «ایران» می‌گوید:«آب بین‌المللی انزلی جدای از اینکه خصیصه‌های کم‌نظیر طبیعی که به لحاظ تعدیل آب‌وهوا، مهار سیلاب و امثال آن دارد جزو خاطره مشترک اکثریت ایرانیان است چراکه این تالاب به ‌لحاظ خوش دسترسی بودن، نداشتن جانوران گزنده‌ و درنده، و اینکه بازدید از آن نیازمند مهارت فنی خاصی نیست (مثلاً همه ممکن است علاقه‌مند به دیدار قله دماوند باشیم ولی تا کوهنوردی متبحر نباشیم؛ فقط از دور باید تماشایش کنیم) لذا محیطی آرامش بخش و ایمن برای دوستداران طبیعت، گردشگران در سنین مختلف وبا شرایط جسمانی متفاوت است.» این فعال محیط زیست، تالاب انزلی را بهشت پرنده‌گری در فصول مختلف سال می‌داند که زیستمندانش جذابیت گوناگون علمی و گردشگری دارد. مسروری می‌گوید:« پس هر اقدام مفید در احیا، حفاظت وحراست آن همیشه برای ما مبارک است اگرچه سالیان طولانی است انواع و اقسام طرح‌ها برایش تعریف و دفاع می‌شود ولی هنوز هم تالاب انزلی داستانی است پرآب چشم!» او به تصویب طرح ۷ ساله امیدوارانه نگاه می‌کند و می‌گوید:«شاید بزرگترین معضل تالاب انزلی نبود تفاهم نقطه نظرات گوناگون توسعه‌گرای مسئولان تصمیم گیر و تصمیم ساز است! هیچ کس در حرف، بد تالاب انزلی را نمی‌خواهد اما همین نکته که هنوز معیار وزارت نیرو و آب منطقه‌ای در تعیین حریم و بستر به مذاق وزارت‌های عمرانی خوش نمی‌نشیند؛ یک چالش بزرگ است.اینکه بحث آمایش سرزمین بعد از این همه سال کارنامه عملی موفقی ندارد، اینکه به بهانه سند و بنچاق و امثال آن به درون عرصه تالابی و حریم آن نفوذ می‌شود و ساخت و ساز انجام می‌گیرد، اینکه مدافع تالاب هستیم ولی حقابه را نادیده می‌گیریم، شریان‌های مغزی‌اش را با سدهای غیرلازم قطع می‌کنیم، اینکه سالیان سال است کنارگذری که درعمل میان گذر تالاب انزلی است مثل یک زخم مزمن باقی مانده، اینکه ایجاد اشتغال را بهانه می‌کنیم و سازه‌های نامتجانس را به حریم و بستر تالاب می‌بریم و از اسناد بالادستی و قوانین مترتب برآن عدول می‌کنیم، معضل بزرگ دیروز و امروز تالاب انزلی است و اگر این وحدت رویه عملی در نگرش تمامی تصمیم سازان به‌وجود نیاید شاید معضل فردا هم باشد.»

نیم نگاه

حدود ۴۰ درصد از مساحت تالاب انزلی برای حفاظت بیشتر از حیات گیاهی و جانوری آن توسط سازمان حفاظت محیط زیست مدیریت می‌شود.  این تالاب در سال ۱۳۵۴ در سایت کنوانسیون رامسر (کنوانسیون حفاظت از تالاب‌ها) به ثبت رسید  اما این کنوانسیون، تالاب انزلی را در سال ۱۳۷۲ به دلیل ضعف شدید تنوع زیستی در لیست سیاه «مونترو» قرار داد بنابراین همانند بیشتر تالاب‌های کشور، تالاب انزلی دچار کاهش حجم آب است و مدت‌هاست که زنگ خطر خشک شدن کامل آن به صدا درآمده است