عشق نجاتمان خواهد داد

نرگس عاشوری
خبرنگار
اولین تجربه بلند سینمایی امید شمس به خاطر فیلم‌های کوتاه موفقش که جوایز داخلی و خارجی زیادی کسب کرد، از کنجکاوی‌های این دوره از جشنواره است. او ایده «ملاقات خصوصی» را هنگام ساخت مستندی، در زندان زنان به دست آورده است. از جنبه‌های جذاب فیلم حضور پریناز ایزدیار و هوتن شکیبا در نقش‌های اصلی است. ایزدیار در نقش پروانه، دختر عطاری در حومه شهر است که پدرش در زندان است و فرهاد (هوتن شکیبا) که هم بند اوست، به بهانه رساندن پیام‌های پدر با پروانه ارتباط می‌گیرد. شمس در این فیلم، داستانی عاشقانه را در پیچ و خم واقعیت‌های تلخ زندگی در حومه شهر تعریف می‌کند. او از «ملاقات خصوصی» و ترسیم فضای زندگی حومه‌نشینان در سینمای ایران گفته است.

«اما اگر هیچ چیز نتواند ما را از مرگ برهاند. لااقل عشق از زندگی نجاتمان خواهد داد» (پابلو نرودا) به نظر می‌رسد شما با ساخت «ملاقات خصوصی» خواسته‌اید اعلام کنید که حق با پابلو نروداست و عشق نجات‌دهنده است. این البته شعار یکی از بهترین‌ عاشقانه‌های سینمای ایران در سال‌های اخیر یعنی «آتابای» هم هست. چقدر جای عشق را در سینمای ایران خالی می‌دیدید که در اولین تجربه سراغ یک فیلم عاشقانه رفتید؟
خود من در سال‌های اخیر خیلی فیلم عاشقانه تأثیرگذاری ندیده‌ام؛ البته «آتابای» را هنوز ندیدم. فیلم عاشقانه فقط دادن اطلاعات درباره احساس عاطفی دو نفر نیست بلکه باید شیمی دو کاراکتر اصلی مخاطب را هم درگیر کند و از نظر حسی او هم درگیر عشق شود. در روند نگارش فیلمنامه، انتخاب بازیگر و پرداخت قصه تلاش کردیم مخاطب همراه کاراکترها عاشق شود، حال این که چقدر آنچه مد نظرمان بوده درآمده را باید مخاطب قضاوت کند.
 سینمای ایران در نمایش روابط عاشقانه محدودیت‌های بسیاری دارد و شما این عشق را در اسارت نشان می‌دهید که محدودیت‌ها را بیشتر می‌کند. برای رسیدن به این فضای متفاوت به قوه خیال در فیلمنامه و خلاقیت در اجرا تکیه کرده‌اید.
دو راه وجود دارد یا باید بیخیال نشان دادن برخی احساسات شویم و بگوییم چون نمی‌شود نشان داد پس بهتر است به آن نپردازیم یا این که بالاخره به نحوی یک جاهایی رابطه خصوصی‌ و احساس دو کاراکتر را نشان دهیم. ضریب خطا هم بالاست و گاهی چیز مسخره‌ای از آب در می‌آید. در زمان نگارش فیلمنامه و فیلمبرداری خیلی فکر کردیم چطور این ارتباط را نشان دهیم که هم جواب بدهد و هم در نمایش به مشکل برنخورد یعنی روی مخاطب تأثیر مثبت بگذارد و بر مسئولان ممیز اثر منفی نداشته باشد. باز هم تأکید می‌کنم درباره خروجی کار، مخاطبان باید نظر بدهند اما خدا را شکر تا به امروز حسی که می‌خواستیم از مخاطب گرفتیم و مسئولان هم مشکلی نداشتند.
اما موضوع ملاقات خصوصی فقط عشق نیست، قاچاق مواد مخدر، خانواده و تعصب، باندهایی مافیایی در سطح گنده‌لات‌های حاشیه شهر و... در موقعیت‌های پیچیده دراماتیک روایت می‌شود. از چگونگی شکل گرفتن فرم روایی کار بگویید؟
چند سال پیش با علی سرآهنگ (از نویسندگان فیلم) به سفارش قوه قضائیه روی مستندی درباره بزهکاری کار می‌کردیم و به همین منظور برای تحقیق به زندان‌های زیادی رفتیم. ساخت مستند کامل نشد اما برای خود ما کلی آورده داشت. در بند نسوان زندان کچویی به سوژه‌های عجیب و غریبی برخوردیم که خودمان لمس نکرده بودیم. من بچه جنوب شهر و مال همان محله‌ای هستم که قصه فیلم روایت می‌شود، تقریباً با انواع و اقسام بزهکاری‌ها آشنا هستم ولی قصه‌هایی که آنجا می‌شنیدم برایم خیلی جالب و عجیب بود. سوژه همانجا شکل گرفت و بعد بهمن ارک و نادره سادات سرکی (از استادان مدرسه ملی سینما) به جمع ما اضافه شدند و فیلمنامه کامل شد. در واقع ایده اصلی از آشنایی با خانمی آمد که بابت خلاف خاصی به اعدام محکوم شده بود که بعدها به حبس ابد تغییر کرد. قرار بود به این موضوع بپردازیم ولی در این سال‌ها پرداختن به فضای جنوب شهر و بزهکاری حاشیه‌نشین‌ها تبدیل به یک موج شده است و دوست نداشتم به همان لایه سطحی بسنده کنم، در همین سوژه عشق پنهانی بود که تصمیم گرفتیم آن را بولد کنیم. می‌خواستم فیلم عاشقانه بسازم نه اینکه روی مواد مخدر و فضاهای جنوب شهری مانور بدهیم. زیست من در همین مناطق شکل گرفته و قطعاً سراغ هر سوژه‌ای که بروم سخت است از این بستر جدا شوم. در طراحی دکوپاژ، نور، فیلمبرداری و... تلاش کردیم در هر پلان نه فقر بولد شود و نه بزهکاری بلکه لایه اصلی عاشقانه باشد. اطراف خانه پروانه می‌توانست پوشیده از خانه‌هایی با همان شکل و شمایلی باشد که همیشه دیده‌ایم اما خانه او از یک سو به دشت وسیعی می‌رسد. این هم نشانه است و هم این که در کنار تصویر خشونت فضای زندان، قالب عاشقانه و شاعرانه فیلم را حفظ می‌کند.
 همان‌طور که گفتید واقعیت‌های تلخ زندگی در حومه شهر در سال‌های اخیر بیشتر در سینمای ایران بازتاب داشته است. در بخشی از این آثار و در برخی صحنه‌ها مظلومیت قربانیان این فضا آنقدر پررنگ شده که گاهی به حقارت و ترحم می‌کشد. شما در حین تصویر فضای بزهکاری که در لایه‌های زیرین زندگی حومه‌نشینان وجود دارد، تلاش کرده‌اید به این ورطه نیفتید و حرمت آدم‌های حاشیه‌نشین را حفظ کنید.
اساساً یکی از هدف‌های اصلی‌ام همین بود. خیلی‌ها فکر می‌کنند همه آدم‌های جنوب شهری به لحاظ لباس و قیافه و رفتار و صحبت کردن در سطح خیلی پایینی قرار دارند یعنی سریع می‌روند سراغ نشانه‌هایی که سطحی است. در حالی که اگر مثل من در بین آنها زندگی کرده باشید، آنها را بفهمید و درکشان کنید و اگر آرزوهایشان را بشنوید، می‌بینید کلی آدم با شخصیت و خلاق وجود دارد که تیپ و قیافه و استایل زندگی‌شان هم شبیه فضایی نیست که در ذهن عامه مردم ترسیم شده است. همه این ذهنیت را پیدا کرده‌اند که آدم‌های جنوب شهری یک شکل هستند اما مثل همه جا در این منطقه هم آدم های متفاوت وجود دارد. بله فقر مؤلفه مشترک همه آنهاست اما در کنار فقر دید دیگری به زندگی دارند که جالب توجه است. ممکن است برخی در مواجهه با پروانه بگویند مگر می‌شود کسی در جنوب شهر چنین لباسی بپوشد و چنین شخصیت و غروری داشته باشد، بله می‌شود، من نمونه‌های پروانه را دیده‌ام، نه تنها قالب و ظاهر آنها را در فیلم تصویر کردیم بلکه در شخصیت‌پردازی هم از نمونه‌های تکراری پرهیز کردیم. پروانه دختری است که تا دانشگاه رفته و برادرش مانع تحصیلش شده، ذوق هنری دارد، لباس‌هایش را خودش می‌دوزد، اهل گل و گیاه است و در وویس‌هایی که می‌فرستد دائم مراقب است که حرفش سنجیده باشد و اگر اشکالی بود زود اصلاحش می‌کند و... اصلاً انگار خودش را از آن فضا جدا می‌کند. خیلی از آدم‌های جنوب شهر همین شکلی هستند. آدم‌های جنوب شهر دو دسته‌اند یا از دست می‌روند یا با انگیزه‌ا‌ی جدی تصمیم می‌گیرند از آنجا کنده شوند و خیلی‌هایشان موفق می‌شوند. این که همه را درگیر فقر و بزهکاری و دعوا و خلاف نشان دهیم خیلی سطحی است باید لایه‌های دیگری از هر قشر- نه فقط جنوب شهر- در سینما تصویر شود.
 این پرهیز از حقارت در پرداخت شخصیت پروانه هم  با وجود چنین سرنوشتی وجود دارد. پروانه با زخم هایی‌ که خورده زیباست و پشت تصمیم‌هایش قدرت و انتخاب وجود دارد.
اصلاً نمی‌خواستیم پروانه را قربانی شرایط نشان بدهیم. او خودش تصمیم می‌گیرد و کاراکتری کنش محور است. من و گروه نویسندگان برای حفظ این شاخصه دائم مشورت داشتیم، بویژه نادره سادات سرکی خیلی کمک کرد چون فیلم، فیلمی زنانه است. پروانه پا به پای کاراکتر مرد پیش می‌آید، رابطه آنها پایین و بالا دارد اما در نهایت این دو با عشق کامل می‌شوند.
به لوکیشن خانه اشاره کردید، پروانه از دشت فراخ و افقی باز می‌آید. پیش از نگارش فیلمنامه این لوکیشن را دیده بودید؟ ممکن بود اجزا و جزئیات فیلمنامه با هم چفت نشود؟
این لوکیشن برای من آشنا بود چون آنجا بزرگ شدم. خانه ما داخل همین کوچه است و هنوز خانواده‌ام آنجا زندگی می‌کنند. منطقه به لحاظ معماری و ساختار زشت است اما پشت آن دشتی زیباست. کانسپت و پایه اصلی فیلم همین بود؛ در دل بزهکاری و چرک روزنه عشقی باشد که جان می‌گیرد و زیبایی می‌بخشد، شبیه شخصیت پروانه و البته فرهاد. درست است که فرهاد یک جاهایی از سیاهی رنگ می‌گیرد ولی در نهایت ذاتش بد نیست. برادر پروانه یعنی ایمان کاراکتر واقعی برادر خودم است، آدم بدی نیست و معصومیت‌های خاص خودش را دارد. یک زمانی ورزشکار و قهرمان بوده و هزاران آرزو داشته، معروف بوده و انگیزه داشته اما با تعطیلی برنامه «مردان آهنین» کاخ آرزوهایش ویران شده، سرخورده به راه خلاف کشیده شده است. برادر من هم همین بود به هر خلافی که درگیر می‌شد، با نارضایتی و پر از غم و فروریختگی بود. کاراکتر ایمان را از اول بر اساس برادرم نوشتم. هر بازیگری هم که می‌آمد حس می‌کردم فیک است، یک سال هم تلاش کردم اما وقتی دیدم نمی‌شود گفتم خودش را به کار بگیرم که این تأثیر مثبت فقط بر مخاطب نباشد و برای آدم‌هایی که فیلم را می‌سازند هم سازنده باشد و نوع زندگی‌اش عوض شود.
 از همان ابتدا و در اولین ملاقات پروانه و فرهاد، با دیدن شکل و شمایل هوتن شکیبا، با آن سیبیل و میمیک شیطنت‌آمیز، مخاطب به عشق او مظنون می‌شود و این بدگمانی تا آخر قصه وجود دارد. از پریناز ایزدیار مثل همیشه شاهد بازی خوبی هستیم و نقش‌های مکمل هم یکدست است. از ترکیب بازیگران بگویید که انتخابی هوشمندانه  است.
حدود دو سال پیش قرار بود فیلم را با تهیه‌کنندگی آقای مصباح بسازیم تا پیش تولید هم رفتیم اما کرونا که اوج گرفت سرمایه‌گذار ترسید و پا پس کشید. حق داشت همه چیز تعطیل شده بود. متأسفانه یا خوشبختانه (خوشبختانه چون به نفع فیلم بود و با فرصت بیشتر برای بازنویسی فیلمنامه، پخته‌تر شد)‌ آن موقع قرار بود پارسا پیروزفر نقش فرهاد و سارا بهرامی نقش پروانه را بازی کند. پارسا سر کار «یاغی» محمد کارت رفت و فرصت نداشت و سارا بهرامی هم مشغول کار دیگری بود. سرمایه‌گذار تازه فیلم، بر بازی پریناز ایزدیار تأکید داشت. جالب این که خود من هم از زمان نوشتن فیلمنامه به پریناز ایزدیار فکر می‌کردم همان ایام هم به او پیشنهاد دادم اما او مشغول کار بود. خوشبختانه این بار همراهمان شد. پیش تولید که شروع شد با اولین نفری که تماس گرفتم هوتن شکیبا بود. چهره هوتن دو وجه دارد. هم مهربان است و هم مرموز. چون شخصیت فرهاد پایین و بالا دارد، این مرموز بودن خیلی کمک می‌کرد تا کنجکاو شویم و او را کشف کنیم. پریناز بازیگر حسی خوبی است، همانی بود که ما می‌خواستیم. بر خلاف برخی مخالفت‌ها از سیاوش چراغی‌پور بازی گرفتیم که خیلی هم رضایتبخش بود. نادر فلاح هم همین طور. شخصیتش ویژگی‌هایی دارد که امیدواریم مخاطب، او را در تصمیم نهایی درک کند به هر حال قباد و فریبا (ریما رامین‌فر) هر دو در فقر بودند اما فریبا چند سالی اعیانی زندگی کرده و قباد در زندان بوده است. قباد هم در تلاش است زندگی‌اش را عوض کند و خودش را نجات دهد، زبان یاد می‌گیرد و برنامه‌اش این است که با فریبا مهاجرت کنند. امیرحسین سپهر، پسر بچه‌ای که با پروانه دمخور است بنیاد همه شخصیت‌هاست، پسربچه‌ای که دلربا و باهوش است و سرشت نیکی دارد و ممکن است دچار سرنوشت هر کدام از شخصیت‌ها شود و به همین خاطر پروانه به او کمک می‌کند تا شبیه برادرش نشود. همه آدم‌های قصه شبیه همین بچه پاک و معصوم بوده‌اند. خودم شاهد بودم که دوستانم سیگار می‌کشند، چاقوکش بودند و من هم می‌توانستم به همان سمت‌و‌سویی بروم که خیلی‌ها رفتند و الان یا زندان هستند یا اعدام شده‌اند  یا در درگیری کشته شده‌اند.
ادامه در صفحه 14