انتخابات 2021 عراق؛ درنگی بر پایگاه اجتماعی ائتلاف‌های بیت شیعی

نسبت میان کرسی‌ها و محبوبیت اجتماعی
در هفته‌های اخیر و با تحقق رتبه نخست ائتلاف جریان صدر در کسب کرسی‌های بیت شیعی، جریان‌ها و تحلیلگران مخالف گروه‌های مقاومت و جریان‌های نزدیک به ایران (در هر دو سوی مرزها) دائماً بر طبل شکست و از دست رفتن پایگاه اجتماعی ایشان می‌کوبند و مدعی آن هستند که مردم عراق از ایشان رویگردان شده‌اند. گروه دیگری از تحلیلگران نیز متأثر از نتایج انتخاباتی و سهم هر ائتلاف‌/جریان از کرسی‌های موجود، به تحلیل میزان محبوبیت هر جریان پرداخته‌اند. اگر این ادعاها صرفاً بیان سلیقه و تأمین کننده اهداف/منافع سیاسی این افراد یا بیان وضعیت عام این گروه‌ها در جامعه عراق طرح می‌شود، قابل اغماض است اما اگر چنین ادعا می‌شود که نتایج انتخابات عراق رابطه مستقیمی با میزان محبوبیت هر جریان‌/ائتلاف در میان توده مردم یا حتی رأی‌دهندگان دارد، به نظر می‌رسد ‌باید نگاهی دگرباره به نتایج انتخابات اخیر انداخت.
نخست آن که براساس آمار، اساساً انتخابات 2021 نسبت به انتخابات قبلی با کاهش بیش از شش درصد (قریب به دو میلیون نفر) مشارکت عمومی مواجه شده و در نتیجه تمامی گروه‌های شیعی، سنی و کردی نسبت به دوره قبل با اقبال کمتری (از حیث کمیت آرا) مواجه شده‌اند. از صدری‌ها تا حکیم و عبادی و مالکی و فتحی ها! در واقع بخش مهمی از پدیده کاهش اقبال مردمی به احزاب جاری، در اساس به اصل مشارکت در انتخابات و از فراخور آن به گروه‌ها و ائتلاف‌های شرکت‌کننده در آن سرازیر شده است.
نکته دوم آن که اساساً پایگاه اجتماعی را نه با تعداد کرسی که می‌باید با میزان آرای هر جریان فکری-سیاسی یا ائتلاف انتخاباتی سنجید. سنجش پایگاه اجتماعی براساس تعداد کرسی، مغالطه‌‌ای آشکار است. مگر آن که بیشینه بودن کرسی‌ها، با بیشینه بودن آرای جریان‌/ائتلاف نسبت به رقیبان ملازم باشد. [3]
بهترین مثال نقض اتقان چنین سنجشی را می‌توان در وضعیت جریان صدر پی‌جُست که در سال 2018 با 1500832 رأی موفق به کسب 54 کرسی شده ولی در سال 2021  تنها با 885319رأی موفق به کسب 73 کرسی شده است. این بدان معناست که در این انتخابات جریان صدر با 615513 رأی کمتر[4] (کاهش اقبال 41.02% رأی دهندگان) از دوره قبل اما 19 کرسی (رشد 35.1 % کرسی ها) بیشتر به دست آورده است. براستی آیا بدون توجه به کاهش بیش از چهل درصدی آرای جریان صدر، صرف افزایش تعداد کرسی‌های این جریان را می‌توان به مثابه  رشد محبوبیت این جریان یا موفقیت آن در اقناع و همراه‌سازی افکار عمومی عراق تفسیر کرد؟! (جدول شماره 4)
بگذارید مثال دیگری بزنیم. در انتخابات 2021، ائتلاف فتح و گروه‌های منشعب از آن (گروه‌های هم‌پیمان در انتخابات 2018)[5] 862796 رأی به دست آورده‌اند اما مجموعاً تنها موفق به کسب 26 کرسی انتخاباتی شده‌اند. این بدان معناست که این گروه‌ها در حالی که تنها 22523 رأی (معادل 2.55 %) کمتر از جریان صدر به دست آورده اند[6] اما 47 کرسی کمتر از جریان صدر به دست آورده‌اند . با لحاظ آرای مجموع افرادی که در مجلس چهارم به فراکسیون فتح پیوستند و در انتخابات اخیر نیز شرکت داشتند، [7] مجموع آرای اعضای فراکسیون فتح در پارلمان چهارم (شامل 19جریان و 69کرسی در پارلمان قبلی) در انتخابات اخیر (که ذیل گروه‌ها و ائتلاف‌های مختلف یا به‌صورت مستقل شرکت کردند) به 1114461 رأی می‌رسد که در عین کاهش 18.5 % نسبت به انتخابات قبلی، اما همزمان برتری 25.88% چتر گفتمانی این جریان از سهم آرای رأی‌دهندگان 2021 (1114461 رأی به 885319 رأی) بر جریان صدر است. با این حال سهم ایشان در انتخابات 2021 روی هم رفته 32 کرسی[8] (43% کمتر از جریان صدر) بوده است. (جدول شماره 6و 5)
این درست است که کرسی‌های گروه موسوم به ائتلاف فتح از 48 در سال 2018 به 17 در سال 2021 و به میزان 31% در کرسی‌ها و65. 59‌ % در آرا کاهش پیدا کرده است ولی باید توجه داشت که افراد حاضر در ائتلاف سال 2018 یا افراد پیوسته به فراکسیون آن در مجلس چهارم، در انتخابات اخیر از طریق ائتلاف‌های دیگر در انتخابات حاضر شدند و پس از انتخابات نیز (با 14 کرسی) در ذیل گروه چهارچوب هماهنگی (الاطار التنسیقی) مجدداً گرد هم آمده و تعداد کرسی‌های «فراکسیون فتح 2018» را به 32 کرسی افزایش دادند. اگرچه مجموعاً میزان آرای مجموع این سه طیف (فتح 2018، منشعبین از فتح 2018 و افراد گرویده به فراکسیون فتح در مجلس چهارم) نسبت به سال 2018 حدود 18 .5‌% و تعداد کرسی‌هایشان از 69 به 32 کرسی عدد کاهش داشته است با این حال در انتخابات اخیر مجموع آرای‌شان 88 .25% بیشتر از جریان صدر است. این گروه‌ها با آن که مجموعاً 612273 رأی بیشتر از آرای «ائتلاف دولة القانون» (قریب به 120% رأی بیشتر) کسب نمودند اما یک کرسی نیز کمتر از این ائتلاف به‌دست آورده است. (جدول شماره 7)
روشن است که مثال‌های یادشده مبنی بر عدم تناسب میان میزان آرا و کرسی‌ها، ناقض منطق استخراج محبوبیت و پایگاه مردمی از تعداد کرسی‌هاست. برای نمونه سهم جریان صدر از مجموع آرای ریخته شده در صندوق‌ها از ۱۳.۸% در سال 2018 به 75. 9 % در سال 2021 و سهم آن از مجموع واجدین شرایط رأی از 16. 6 % (24352253 نفر واجد شرایط رأی) در سال 2018 به 3. 53% در سال 2021 کاهش یافته است، یعنی کاهش قریب به 100درصدی! با این حال سهم آن از کرسی‌های پارلمان نسبت به دوره قبل، 35. 1 % افزایش یافته است. این در حالی است که سهم فراکسیون فتح از 02. 15% مجموع آرای ریخته شده در صندوق‌ها در سال 2018 (1628788 رأی[9] از 10840989 رأی) به 11. 57% در سال 2021 (1114461 رأی از 9629601 رأی‌دهنده) کاهش یافته است، یعنی تنها 3.45 درصد کاهش! و سهم آن از مجموع واجدان شرایط رأی از6 .68‌% در سال 2018 به 4 .45‌% در سال 2021 کاهش یافته است، یعنی حدود 33% کاهش! روشن است که ریزش آرای این جریان به طور چشمگیری کمتر از جریان صدر بوده است.  نکته جالب آن است که مجموع آرای این جریان 25. 88% بیشتر از جریان صدر 1114461رأی به 885319 رأی) است، با این حال 41 کرسی کمتر از جریان صدر به دست آورده‌اند.(جدول شماره 8)
 نویسنده در یادداشتی که پس از انتخابات سال 2018 نگاشته بود[10] هم بر این مسأله تأکید داشت که صرف تعداد کرسی‌ها به هیچ عنوان به تنهایی نمی‌تواند نشانه سطح و عمق پایگاه اجتماعی جریان‌های سیاسی در عراق باشد و برای ارزیابی چنین مهمی، همانا متغیرها و فاکتور‌های متعدد دیگری را نیز ‌باید در نظر داشت که یکی از اولیه‌ترین آنها همانا سهم سبد رأی هر جریان از مجموع واجدان شرایط رأی و افراد شرکت کننده در انتخابات است. در نتیجه می‌باید میان تعداد کرسی‌ها (که امری حقوقی و البته در جای خود دارای اثر قانونی جدی و مؤثر است) و محبوبیت (که امری اجتماعی است و گاه می‌تواند حامل تأثیر سیاسی و قانونی خاصی نباشد) تمییز و تفکیک قائل بود. مگر آن که کثرت کرسی‌ها با تفوق قاطع میزان رأی همراه و ملازم باشد.

علل شکست فتحی‌ها در کسب حداکثری کرسی ها
با‌ گذار از تحلیل این منطق، پرسشی که مطرح است آن است که چطور جریان‌های نزدیک به ایران با وجود برتری آرا (که ‌نشان‌دهنده وضعیت بهتر این گروه‌ها در افکارعمومی در مقایسه با دیگر گروه‌های شیعی است) در کسب کرسی‌های لازم و متناسب ناکام ماندند؟! این، پرسش بسیار مهمی است که رمزگشایی از آن می‌تواند پاسخ پرسش‌های دیگری را نیز به همراه داشته باشد. واقعیت آن است که اگرچه نمی‌توان وجود تقلب و تخلفات گسترده را در هر انتخاباتی در عراق نادیده گرفت با این حال تحلیل کمّی و آماری آرای جریان‌های گفتمانی شرکت کننده در بیت شیعی عراق ‌نشان‌دهنده آن است که گروه‌ها و چهره‌های نزدیک به ایران بیش از هر چیز از خود شکست خوردند. آرایش انتخاباتی خطای این گروه‌ها و به طور معین دو فاکتور مخرب تکثر نامزدهایشان در حوزه‌های مختلف و بی‌اعتنایی نسبی به کرسی‌های مخصوص زنان، نقشی اساسی و محوری در از دست رفتن کرسی‌های چشمگیری از ایشان در پارلمان پنجم عراق داشته است.