جایی برای امریکایی‌ها نیست

محمدمهدی یزدی
لشگرکشی و حضور امریکا در عراق که از حدود 20 سال پیش آغاز شد و نقش مؤثری در تحولات و معادلات منطقه داشت، شاید یکی از بزرگترین معضلات در حوزه امنیت در عراق باشد.
اگرچه عراق طی سالیان پس از سقوط صدام و رژیم بعث، همواره با چالش حضور نظامیان خارجی در عراق مواجه بوده که به هیچ وجه نمی‌توان به سادگی از کنار آن گذشت.
برای بررسی بهتر حضور امریکا در عراق باید این حضور را به دو بخش دیپلماتیک و نظامی تقسیم کنیم، که هرچند این دو در ظاهر متمایز هستند اما هر دو در یک راستا و یک مأموریت و آن تقویت جبهه نظامی غرب در همسایگی ایران فعالیت کردند.
برای بررسی بهتر حضور نظامی امریکا در عراق باید به زمان سقوط صدام در سال 2003 گریز بزنیم، زمانی که امریکا به بهانه مقابله با دیکتاتور عراق حدود 150 هزار نظامی خود را وارد خاک این کشور کرد و رژیم بعث حاکم بر عراق را از قدرت کنار زد و در 22 پایگاه نظامی مستقر شد.
این لشگرکشی و حضور امریکا در عراق اما به همین سادگی نبود و مخالفان زیادی داشت از القاعده و بعثی‌ها تا گروه‌های نظامی شیعی؛ گروه‌هایی که به نبردی 9 ساله با نظامیان امریکایی پرداختند تا جایی که امریکا در سال 2011 طی توافقی که با دولت وقت عراق به ریاست جلال طالبانی و نخست‌وزیری نوری مالکی داشت  آماده ترک عراق شده بود.
البته طبق گفته مقامات امریکایی ،ارتش این کشور طی این 9 سال جنگ، حدود 4500 سرباز و نیروی خود را از دست داد که رقم بسیار بالایی بود و برخی کارشناسان دلیل اصلی خروج امریکا را تعداد بالای تلفات می‌دانند نه پیروزی ادعا شده توسط امریکا!
به هرحال سال 2011 بخش قابل توجهی از نظامیان امریکایی از عراق خارج شدند و تعداد محدودی از نیروها که در عراق مانده بودند در 4 پایگاه عین الاسد، الحریر، بلد و ویکتوری مستقر شدند.
اما این بار در سال ۲۰۱۴ همزمان با ظهور داعش و تصرف بخشی از عراق، با تشکیل ائتلاف ضد داعش به فرماندهی امریکا و درخواست و دعوت نخست‌وزیر وقت عراق نوری مالکی، بار دیگر حضور نظامی امریکایی‌ها و کشورهای خارجی در عراق تقویت شد.
تا جایی که براساس برخی اطلاعات، بیش از 5 هزار نیروی امریکایی به بهانه مبارزه با تروریسم و داعش در این کشور حضور یافتند به طوری که مجدداً تعداد پایگاه‌های در اختیار آنها از 4 پایگاه به 12 پایگاه از جمله: التاجی، ویکتوری، عین الاسد، K1، الحریر، القائم، بسمایه، قیاره، البلد، التقدم، فلوجه و الحبانیه افزایش یافت و تجهیزات و تسلیحات نظامی سنگینی به همراه جنگنده‌ها و پهپادهای ارتش امریکا به عراق منتقل شدند.
امریکا در جهت افزایش پایگاه‌های خود در عراق، در کردستان عراق و دیگر استان‌های این کشور پایگاه‌هایی را یا ایجاد کرد یا در اختیار گرفت از جمله پایگاهی نزدیک سنجار، پایگاهی در حلبچه واقع در استان سلیمانیه، پایگاهی در منطقه التون کوبری در کرکوک، پایگاه القیاره در جنوب موصل، پایگاه هوایی البلد در صلاح الدین، پایگاه عین الاسد در الانبار، پایگاه الحبانیه در شرق شهر الرمادی و پایگاه ویکتوری در نزدیکی بغداد.
جدا از اینکه اصلاً این حضور و نقش امریکا در عراق در جهت مبارزه با داعش بود یا تقویت و پشتیبانی آن، مشخص است که هرچه داعش و گروه‌های تروریستی ضعیف و نیروهای نظامی عراق از جمله ارتش و حشد شعبی نیرومندتر شدند، حضور نظامیان خارجی در خاک عراق بیشتر مورد توجه و محل چالش شد.
این نکته هم قابل ذکر است که ظهور داعش، موجب تشکیل حشدالشعبی و بسیج مردمی عراق در برابر تروریستها شد، که البته در ادامه، همین حشد از مخالفان اصلی حضور امریکا و دلیلی بر عدم نیاز به نیروی نظامی خارجی در عراق شد.
این مخالفت‌ها با حضور امریکایی‌ها در عراق، پس از پیروزی بر داعش، رنگ و بوی نظامی به خود گرفت و کاروان‌ها و پایگاه‌های امریکایی بارها مورد حمله راکتی و بمب‌های کنار جاده‌ای قرار گرفتند.
البته اوج این چالش‌ها پس از شهادت سردار شهید حاج قاسم سلیمانی فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و ابومهدی المهندس رئیس ستاد حشد شعبی توسط امریکا بود که موجب شد سران سیاسی از جمله سیدعمار حکیم، پارلمان عراق را مجبور به تصویب مصوبه خروج نظامیان خارجی از عراق کنند.
از سوی دیگر فشارهای سیاسی اعم از تلاش سران سیاسی عراق و گفت‌و‌گوهای راهبردی میان دولت های عراق و امریکا در کنار مقابله‌های نظامی گروه‌های مقاومت موجب شد تا پس از یک سال از شهادت حاج قاسم و ابومهدی المهندس و تصویب مصوبه خروج، شمار نیروهای نظامی امریکا در عراق از حدود 5 هزار نیرو به نصف برسد.
این فشارها همچنین سبب شد تا پایگاه‌های حضور نظامیان امریکایی نیز کاهش یابد و حضور این نظامیان در یک سال گذشته تنها به پایگاه‌های عین الاسد، الحریر و ویکتوری در نزدیکی فرودگاه بین‌المللی بغداد محدود شود.
قاعدتا این مصوبه و خروج از عراق مطلوب امریکایی‌ها نبود لذا در سال 2021 طرحی برای تغییر پوشش نظامیان امریکایی در عراق مطرح شد و آن افزایش شمار نیروهای ناتو در عراق بود.
در همین راستا خبر درخواست عراق از ناتو برای افزایش حدود 8 برابری نیروهایش در عراق در رسانه‌ها منتشر شده بود یعنی شمار حدود 500 نفری ناتو در عراق به حدود 4 هزار نیرو برسد، این در حالی بود که مخالفان این طرح، به مصوبه مجلس برای خروج نظامیان خارجی استناد می‌کنند و فرقی میان نیروهای ناتو و دیگر نظامیان خارجی قائل نبودند.
کشورهای امریکا، انگلیس، هلند، آلمان، فرانسه و نروژ در صدر کشورهایی قرار داشتند که سال‌ها قبل در قالب ناتو و ائتلاف بین‌المللی به بهانه کمک و آموزش به نیروهای عراقی به این کشور آمده بودند.
طبق اطلاعات ارائه شده در سالهای گذشته ناتو در عراق به امور آموزشی و حمایت لجستیک از نیروهای عراقی و پیشمرگه در اقلیم کردستان مشغول بوده لذا حساسیت چندانی برای سران عراقی نداشته است.
نیروهای ناتو در پایگاه ویکتوری در نزدیکی فرودگاه بین‌المللی بغداد و در مکان کوچکی در داخل منطقه الخضراء و پایگاه الحریر در اربیل مستقر بودند.
البته طرح افزایش نیروهای ناتو تاکنون به سرانجام نرسیده زیرا سران سیاسی شیعه عراق همگی با این طرح مخالفت و اعلام کردند اجازه اجرای آن را نخواهند داد.
با این حال طبق مصوبه مجلس و توافق صورت گرفته در گفت‌و‌گوهای راهبردی میان دولت‌های عراق و امریکا، بنا شد تا پایان سال 2021 میلادی هیچ نیروی رزمی امریکایی و خارجی در عراق باقی نماند. البته این موضوع را هم باید در نظر گرفت که تنها شیعیان عراق مخالف حضور نظامیان امریکایی در عراق بودند و کردها و اهل تسنن در عراق بارها اعلام کردند که خواهان حضور امریکایی‌ها در کنار خود هستند.
با این حال با فشار گروه‌های مقاومت و همچنین توافق راهبردی، پیش از پایان سال 2021 ارتش امریکا اعلام کرد که تمام نیروهای رزمی خود را از عراق خارج کرده است و تنها بخش محدودی به‌عنوان مستشار در عراق حضور دارند.
در همین راستا سرتیپ یحیی رسول سخنگوی فرمانده کل نیروهای مسلح عراق، گفت نیروهای خارجی که اکنون در عراق حضور دارند مستشارانی هستند که وظیفه‌شان ارائه مشورت و آموزش به نیروهای عراقی و تجهیز و تبادل اطلاعات امنیتی است و این نیروها در پایگاه‌های عین الاسد و الحریر حضور دارند و تعیین دقیق شمار آنها بر عهده فرماندهی نظامی عراق با هماهنگی ائتلاف بین‌المللی است و همه فعالیت‌های آنان با هماهنگی ستاد عملیات مشترک عراق است.
در همین راستا اعلام شده که تمام پایگاه‌هایی که در اختیار امریکا بوده، تحت کنترل ارتش عراق درآمده و دیگر کنترل پایگاهی در اختیار ارتش امریکا نیست.
البته هرچند به اعتقاد برخی، این یک خروج نمایشی از عراق است و تنها نام نیروی رزمی امریکایی به مستشار امریکایی تغییر کرده اما به هرحال این کاهش نیروهای امریکایی و اذعان به خروج از عراق، یک پیروزی بزرگ برای شیعیان و مخالفان امریکا در منطقه به شمار می‌رود.
برخی نیز خروج امریکا از افغانستان و عراق را در یک پروژه تعریف می‌کنند و آن را نشأت گرفته از تغییر سیاست امریکا در منطقه خاورمیانه می‌دانند. به هر صورت، پایان سال 2021 با اعلام پایان حضور نظامی امریکا در عراق همراه شد و ارتش امریکا مجدداً بعد از 8 سال به‌صورت علنی اعلام کرده که عراق را ترک کرده است، هرچند برخی می‌گویند سفارتخانه بزرگ واشنگتن در بغداد، خود بزرگترین پایگاه نظامی امریکا در عراق به حساب می‌آید.