ایده‌ای رادیکال برای گفت‌وگویی اعتدالی

محمد فاضلی
عضو هیأت علمی دانشگاه شهید بهشتی
چهل نفر از محققان کشور که عمده آنها اقتصاددانان جوان هستند و برخی سابقه فعالیت سیاست‌پژوهی و سیاستگذاری نیز دارند، متنی را تحت عنوان «بیانیه اقتصادی جمعی از محققان جوان کشور» منتشر کرد‌ه‌اند. این متن 576 کلمه‌ای چند مدعای اساسی دارد:
 600 تا 900 هزار میلیارد تومان یارانه پنهان (معادل 2 تا 3 دلار در روز برای هر ایرانی) سالانه توزیع می‌شود.
 این میزان یارانه یکسان توزیع نمی‌شود و ساکنین شهر‌های بزرگ مثل تهران، چندین برابر حاشیه‌نشینان، کارگران ساده و روستاییان از یارانه پنهان بهره می‌برند.
 بهره‌مندترین افراد از یارانه پنهان در قیمت، طبعاً پرمصرف‌ترین‌ها هستند نه نیازمندترین‌ها.
 قیمت‌های یارانه‌ای مزیت‌های نسبی را مخدوش می‌کنند و بهره‌وری تولید را کاهش می‌دهند.
 در کنار قیمت‌های یارانه‌ای، بازار سیاه و قیمت‌های مرزی شکل می‌گیرند، لذا مشوق رانت‌جویی و قاچاق می‌شوند.
 مقابله با فقر معیشتی، تولید غیربهینه و فساد، نیازمند بازنگری در سیاست حمایتی دولت از گروه‌های آسیب‌پذیر است و برای دست یافتن به این سیاست حمایتی کارآمدتر، چند اصل باید رعایت شود.
الف. حذف تدریجی یارانه پنهان حامل‌های انرژی و توزیع نقدی و یکسان عواید آن در جامعه به‌صورت درآمد پایه همگانی.
ب. درآمد پایه همگانی باید مستقل از بودجه بوده و تنها از محل اصلاح قیمت حامل‌های انرژی تأمین شود؛ تأسیس یک صندوق انرژی با بهره‌مندی یکسان تک تک ایرانیان؛ و تعیین درآمد پایه همگانی بر اساس میزان اصلاح قیمت حامل‌های انرژی.
ج. حذف تدریجی یارانه پنهان حامل‌های انرژی تا رسیدن قیمت به هزینه‌ فرصت صادرات.
د. حذف تدریجی یارانه پنهان در سایر کالاها تا حمایت از مصرف‌کنندگان بر مبنای افزایش بهینگی تولید و مصرف و از طریق نظارت بر کیفیت و رقابت صورت گیرد.
هـ. تسهیل تجارت بعد از حذف یارانه‌های پنهان و حذف دخالت‌های موردی و صلاحدیدی دولت و کنار گذاردن واردات یارانه‌ای به‌عنوان ابزار تنظیم بازار.
این بیانیه مدعی است تحقق عدالت، افزایش بهینگی و سلامت فعالیت‌های اقتصادی، متنافر نیستند و با حذف مداخلات قیمتی و تبدیل یارانه پنهان به درآمد پایه همگانی، می‌توان هر سه را محقق کرد، مشروط به آن‌که:
درآمد پایه همگانی مستقل از بودجه و تنها از محل اصلاح قیمت حامل‌های انرژی باشد؛
 فرآیند جایگزینی یارانه پنهان با درآمد پایه همگانی تدریجی و مستمر باشد؛
 برقراری درآمد پایه همگانی، توأم با حذف تدریجی یارانه پنهان سایر کالاها باشد؛
 همزمان با حذف یارانه پنهان، تجارت بخش خصوصی بتدریج تسهیل گردد.
قریب به یقین همه تهیه‌کنندگان و امضاکنندگان این بیانیه عمیقاً اطمینان داشته‌اند که آن‌چه پیشنهاد می‌دهند – یعنی حذف کردن تدریجی یارانه‌های پنهان در مقیاس 600 تا 900 هزار میلیارد تومان – در کشوری که تاکنون سیاستگذارانش تن به هیچ اصلاح ساختاری عمیقی (الا یک بار اصلاحات ناقص در تغییر نظام یارانه‌های سوخت) نداده، تا چه اندازه پیشنهادی رادیکال است. تهیه‌کنندگان همچنین می‌دانسته‌اند که سؤالاتی پیش روی آنها قرار می‌گیرد و سؤال‌کنندگان متخصص اصحاب این بیانیه را متهم خواهند کرد که کل علم اقتصاد و اقتصاد سیاسی این پیشنهاد را به کمتر از 600 کلمه تقلیل داده‌اند.
ادامه در صفحه 14