گزارش «ایران» از چالش‌ها و فرصت‌های اقتصادی پیش روی کشاورزان در فصل برداشت زرشک

پاییز سرخ در باغ‌های خراسان جنوبی


محمد رضا عزیزی
دبیر گروه ایران‌زمین

باد عقرب که بوزد، یاقوت‌های سرخ و آتشینی که خوشه خوشه بر شاخه‌های سخت جان و پرخار بوته‌های زرشک نشسته‌اند، آماده چیدن می‌شوند. بادی سرد که در دم‌دمای سپیده‌دم سحرگاه «افین» صورت انسان را می‌سوزاند و بوته‌های زرشک را می‌ترساند. خورشید زمانی که به بلندترین نقطه آسمان می‌رسد، اختلاف دمای زمانی که باد عقرب می‌وزد تا ظهر به ۳۵ درجه هم می‌رسد و مردم شهرستان‌های زیرکوه، سربیشه، درمیان و قائنات، سوز زمستانه و گرمای تابستانه را در پاییز در یک فاصله زمانی ۷ تا ۸ ساعته تجربه می‌کنند. بسیاری می‌گویند همین شوک دمایی عجیب، راز منحصربه‌فرد بودن زرشک خراسان جنوبی است. راز اینکه این گیاه سخت جان در برابر تغییر ناگهانی سرما و گرما، یاقوت‌های سرخش را فقط در این نقطه از جهان با کیفیتی منحصربه‌فرد صدها سال است که رو می‌کند. وقتی ۹۷ درصد زرشک جهان فقط در این نقطه از جغرافیای کره زمین روی این بوته‌های پرخار، عصبی و سرکش به ثمر می‌نشیند، یعنی خراسان جنوبی چیزی دارد که سایر نقاط جهان ندارد. آماری که از زبان مهدی جعفری مدیرکل جهاد کشاورزی استان خراسان جنوبی می‌شنویم نشان می‌دهد که ریشه زرشک در فرهنگ و تاریخ مردم این خطه عمق زیادی دارد و در هویت این جغرافیا تنیده شده است. جعفری می‌گوید: ۵۰ هزار نفر در استان خراسان جنوبی از محل کاشت، داشت و برداشت زرشک ارتزاق می‌کنند که با احتساب جمعیت خانوارهای آنها می‌توان گفت معیشت ۲۵۰ هزار نفر در استان وابسته به زرشک است. سالانه ۸۵ هزار تن زرشک‌ تر برداشت می‌شود و از این مقدار ۲۰ تا ۲۲هزار تن هم زرشک خشک به دست می آید.
به گفته مدیرکل جهاد کشاورزی خراسان جنوبی، زرشک محصولی محیط زیستی است که گویی برای طبیعت کم‌باران و خشک خراسان جنوبی ساخته شده است. آب کمی می‌خواهد و در برابر تنش‌های دمایی این استان مقاوم است. از سویی فرایند کاشت، داشت و برداشت آن با سبک زندگی، آیین‌ها و ابتکاراتی خلاقانه در آمیخته و به آن جاذبه‌هایی داده که هر گردشگر و مسافر گذرایی را در مزرعه‌ها و خرمنگاه‌ها و تختگاه‌های خشکاندن زرشک به تأمل و تماشا وا می‌دارد.
بازی نور و سایه در پس‌زمینه زرشک
به «افین» بازمی‌گردیم. همان تماشاکده زرشک؛ روستایی در ۴۰ کیلومتری شهر حاجی‌آباد مرکز شهرستان زیرکوه و حدود ۱۳۰ کیلومتری بیرجند؛ این روستا را خاستگاه زرشک جهان می‌دانند. پیشینه اینکه چه کسی اولین نهال زرشک را در این روستا کاشت نامعلوم است اما آنچه به یقین می‌دانیم و می‌بینیم این است که در مزارع این روستا هیچ گیاه و درختی جز زرشک وجود ندارد. باور و اطمینان مردم افین به زرشک اعجاب‌آور است. این درختچه‌ها را صدها سال است که به‌عنوان تنها منبع کسب روزی و معیشت‌شان قرار داده‌اند. به این درختچه‌ها که با همه سرسختی و عبوس بودن، نازشان هم کم نیست و فقط هر دو سال یک‌بار محصول می‌دهند و سال دیگر را استراحت می‌کنند باور دارند و می‌دانند امیدشان را ناامید نمی‌کند و روزی سال‌شان با زرشک می‌رسد. این شده است که افین در پاییز، سرخ می‌شود. باغ‌های زرشک با خوشه‌های پرمحصول زیر نور آفتاب در طیف رنگ‌های سرخ در طلوع آفتاب، هنگامه ظهر و در غروب، جلوه‌های متفاوت و چشم‌نوازی می‌گیرند که باعث شده تصویر افین منحصر‌به‌فرد شود و در نظر طبیعت‌گردان و گردشگران بیاید.
آیین برداشت محصول
از نیمه مهرماه به بعد زمان برداشت زرشک آغاز می‌شود. اهالی روستا با سبد، چوب و قیچی باغبانی و پارچه و زیر‌انداز و با تدارکات صبحانه و ناهار به باغ‌ها می‌آیند و خویشاوندان آنها هم از شهر بیرجند و سایر شهرها به کمک می‌آیند. کار برداشت با ذکر صلوات و دعای شکرانه و طلب روزی آغاز می‌شود و پس از آن صدای چوب زدن به درخت زرشک است که در همه باغ‌ها به گوش می‌رسد. درختچه زرشک با ضربات چوب به شاخه‌های اصلی تکانده می‌شود و یاقوت سرخ با برگ و شاخه روی پارچه‌هایی که زیر درخت‌ها پهن شده می‌افتند. مرحله اول پاکسازی و جدا کردن زرشک از شاخه‌ها،برگ‌ها و خارها از همان زیر درخت آغاز می‌شود. زنان، کودکان و بزرگترهای خانواده با دستکش‌های ضخیمی که در دست دارند، زرشک‌ها را جدا کرده و در سبد می‌ریزند و راهی خرمنگاه می‌کنند. در خرمنگاه زرشک، زمین با کاهگل، مسطح و آماده‌سازی شده و زرشک روی آن پهن می‌شود تا زیر آفتاب خشک شود. در همان جا با الک کردن و به باد دادن، زرشک از همه ناخالصی‌ها و ریزه‌های چوب و خار و خاک و کلش پاک می‌شود. این روش خشک کردن که گفتیم برای عرضه زرشک دانه اناری به بازار انجام می‌شود. شیوه‌ای که اغلب اهالی افین برای خشک کردن و آماده‌سازی محصول به کار می‌برند، همین است اما زرشک به‌صورت پفکی و زیر تالاری هم خشک می‌شود که هر دو در سایه انجام می‌شود. در شیوه پفکی زرشک با شاخه از درختچه جدا می‌شود و در انبار و فضای سر پوشیده به مرور خشک می‌شود. زرشک پفکی البته خوشرنگ‌تر و بازار پسند‌تر است. هر چند مردم محلی می‌گویند زرشک دانه اناری کیفیت بالاتری دارد.
در روش زیر تالاری هم زرشک در سایه چادر‌ها و کیسه‌هایی که با پایه‌های چوبی بر سر آن بسته می‌شود خشک می‌شود.
هر سه این روش‌ها سنتی است و صدها سال است که زرشک به همین شیوه خشک و به بازار عرضه می‌شود. این روزها در همه روستاهای زیرکوه و سربیشه و قائن و درمیان، آنچه زیاد به چشم می‌آید دیدن اهالی در باغ‌های سرخ‌شان در حال برداشت زرشک است و خرمنگاه‌ها و تختگاه‌های زرشک. شیوه سنتی و پر پیشینه که این پاسخگوی اقتصاد رقابتی امروز نیست.
رونق دلالی در بستر سنتی عرضه
زرشک چند سالی است که در بازار روی خوش نمی‌بیند. در دوساله ممنوعیت‌ها و محدودیت‌های کرونا، زرشک به قیمت کیلویی ۲۰ هزار تومان هم رسید و صدها تن زرشک در انبارها بدون عرضه به بازار از بین رفت. پس از کرونا هم با وجود تورم و افزایش قیمت همه چیز؛ قیمت زرشک متناسب با قیمت سایر اقلام و خدمات وابسته از جمله قیمت کود و سم، دستمزد کارگر و هزینه حمل‌ونقل رشد نکرد. محمد سعادتی‌فر از زرشک‌‌کاران نمونه بخش زهان زیرکوه می‌گوید: افزایش قیمت‌ها و تورم در سال‌های اخیر یک نتیجه ناخوشایند دیگر هم برای زرشک‌کاران داشته است و آن کاهش تقاضای بازار و خروج زرشک از سبد مصرف برخی خانوارها بوده است. مردم برای جبران افزایش هزینه‌ها و کاهش درآمد، برخی کالاهای غیرضروری را از سبد مصرف حذف کرده‌اند که یکی از آنها زرشک است.
او می‌افزاید: تا دو سال پیش قیمت یک کیسه کود ۴۵ هزار تومان و قیمت یک کیلو زرشک هم ۴۵ هزار تومان بود الان یک کیسه کود ۶۵۰ هزار تومان و یک کیلو زرشک ۷۰ تا ۸۰ هزارتومان است. کارگر قبلاً روزی ۸۰ هزار تومان مزد می‌گرفت و قیمت زرشک ۴۰ هزار تومان بود. الان دستمزد کارگر سه برابر قیمت یک کیلو زرشک است.
علی اکبر عزیزی پژوهشگر مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی خراسان جنوبی می‌گوید: در ایامی نه چندان دور زرشک از پر درآمد‌ترین محصولات منطقه بود و گواهش اینکه اگر برای اواسط دهه ۹۰ قیمت زرشک را جست‌و‌جو کنید با تفاوت قیمت قابل توجهی در رتبه بالاتر از پسته قرار داشت، مردم منطقه ایامی را دیده‌اند که برخی کشاورزان، باغ‌های پسته خود را تخریب می‌کردند و جای آن زرشک می‌کاشتند. اما در این سال‌ها متأسفانه با وجود افزایش تولید، اقتصاد زرشک چندان مطلوب نیست. علاوه‌بر این باغ‌های زرشک با مسائل و مشکلات جدی مانند عارضه زوال، دانه سفیدی، زنگ‌جارویی، تخریب اراضی و... مواجه است.
به اعتقاد این پژوهشگر اگر چه زرشک گیاهی درختچه‌ای و به‌طور طبیعی دارای مزیت مقاومت بالا در شرایط سخت اقلیمی، آبی، خاکی و حتی مدیریتی در مرحله «داشت» است، اما مانند هر گیاه دیگری برای پرورش و احداث باغ، با هدف تولید محصول با کمیت و کیفیت مناسب و اقتصاد محور و همین‌طور پایدار و دائمی نیاز به توجه و مدیریت دانش‌محور دارد. در حال حاضر جنبه‌های مختلف مرتبط با محصول زرشک از کاشت، داشت و برداشت تا فرآوری، بسته‌بندی و بازرگانی، با روش‌های سنتی و بر پایه تجربه بومیان انجام می‌شود و کمتر از دانش، تکنیک و فناوری‌های روز استفاده می‌کنند. این باعث شده است که بهره‌وری در تولید پایین باشد و زرشک با وجود داشتن خواص و مزیت‌های نسبی فراوان، جایگاه مناسبی را در سبد غذایی، دارویی و صنعتی نداشته باشد.
جشنواره‌ای برای بازگشت زرشک به بازار
 مسئولان استان خراسان جنوبی از استانداری گرفته تا اداره کل جهاد کشاورزی، این روزها با برگزاری جشنواره‌ای سعی دارند راه‌های تازه‌ای برای رونق بازار زرشک و باز کردن درهای بازارهای جهانی روی آن باز کنند. نقطه تمرکز جشنواره ملی زرشک‌، بهبود شیوه سنتی کاشت، داشت و برداشت زرشک متناسب با نیازهای بازار و ارزش افزوده اقتصادی، حذف دلالان و بهبود وضعیت اقتصادی کشاورزان، معرفی خواص دارویی، ارزش غذایی و پزشکی زرشک و توسعه گردشگری کشاورزی است. مدیرکل جهاد کشاورزی خراسان جنوبی می‌گوید: پس از سال‌ها انتظار و کش و قوس اداری، بارگاه زرشک در روستای افین افتتاح شد و سند واگذاری زمین به کشاورزان اعطا می‌شود. در این بارگاه، مراحل خشک کردن و فرآوری زرشک تجمیع و در واقع بتدریج شهرک صنعتی - کشاورزی زرشک ایجاد می‌شود. تعیین و کشف قیمت روز زرشک نیز در همین شهرک انجام می‌شود و به این طریق جلوی سود‌جویی دلالان هم گرفته می‌شود.
جعفری با اشاره به افتتاح مرکز تحقیقات و توسعه و ترویج زرشک و عناب در بخش محمدآباد شهرستان قائن گفت: یکی از مهم‌ترین موانع ورود زرشک به بازارهای جهانی، آلودگی میکروبی آن در مراحل برداشت و فرآوری است. با راه‌اندازی بارگاه زرشک و همچنین آموزش کشاورزان می‌توان امیدوار بود که این مانع از پیش روی ورود زرشک به بازارهای جهانی برداشته شود.


آدرس مطلب http://old.irannewspaper.ir/newspaper/page/8026/16/629603/0
ارسال دیدگاه
  • ضمن تشکر از بیان دیدگاه خود به اطلاع شما رسانده می شود که دیدگاه شما پس از تایید نویسنده این مطلب منتشر خواهد شد.
  • دیدگاه ها ویرایش نمی شوند.
  • از ایمیل شما فقط جهت تشخیص هویت استفاده خواهد شد.
  • دیدگاه های تبلیغاتی ، اسپم و مغایر عرف تایید نمی شوند.
captcha
انتخاب نشریه
جستجو بر اساس تاریخ
ویژه نامه ها