دکتر سعید صفاتیان
رئیس کارگروه پیشگیری از اعتیاد کمیته مستقل مجمع تشخیص مصلحت نظام


سازمان مردم‌نهاد در کلی‌ترین معنایش، به سازمانی اشاره می‌کند که مستقیماً بخشی از ساختار دولت محسوب نمی‌شود، اما نقش بسیار مهمی به عنوان واسطه بین فرد، دولت و حتی خود جامعه ایفا می‌کند.
شاید بتوان سازمان مردم‌نهاد (سمن) را نوعی اعتدالگرایی نامید. نامی که امروزه بر دولت یازدهم و رئیس‌جمهوری منتخب، جناب آقای دکتر روحانی می‌نهند. بیش از 40 هزار سازمان مردم‌نهاد بین‌المللی در دنیا ثبت شده است و بعضی از کشورها مانند هندوستان و ایالات متحده حدود 2 میلیون سازمان مردم‌نهاد دارند.در کشور ایران مساجد، تکایا و هیأت‌های مذهبی را نهادهای غیردولتی سنتی قدیمی می‌دانند و پس از آن صندوق‌های قرض‌الحسنه، خیریه‌ها، انجمن‌های اسلامی و حتی دوره‌های فارغ‌التحصیلی در دوران بعدتر و سپس اتحادیه‌ها، اصناف و نظام‌های صنفی، شکل‌های جدیدتر نمادهای مدنی هستند.
آیین‌نامه تأسیس و فعالیت سازمان‌های مردم‌نهاد (غیردولتی) در خردادماه سال 1384 در آخرین روزهای دولت جناب آقای سیدمحمد خاتمی و با استناد به اصل 138 قانون اساسی تصویب و اجرایی شد.
تعداد سازمان‌های مردم‌نهاد فعال در کشورمان در 10 سال گذشته بویژه در حوزه درمان، کاهش آسیب و پیشگیری از موادمخدر متأسفانه نتوانسته است از رشد قابل قبولی با توجه به جایگاه‌ و قابلیت این سازمان‌ها، برخوردار باشد. با توجه به وسعت اعتیاد در کشور وجود یک هزار سازمان مردم‌نهاد فعال مقیاس مناسبی نیست. شاید بتوان بیشترین نقش سازمان‌های مردم‌ نهاد را در درمان معتادان به موادمخدر نسبت داد. این سازمان‌ها‌ از سال80 با برنامه‌مند شدن ستاد مبارزه با موادمخدر شکل فعالیتشان رسمیت جدیدی گرفته است  بویژه که در همان دوران اداره کل امور سازمان‌های مردم‌ نهاد در ستاد مبارزه با موادمخدر
شکل گرفت.
براساس اصل 44 قانون اساسی نقش سمن‌ها (سازمان‌های مردم‌نهاد) در توسعه اجتماعی کشور از  جایگاه ویژه‌ای برخوردار است؛ همچنین در بند 9 سیاست‌های کلان مبارزه با موادمخدر که در سال 86 به تصویب مجمع تشخیص مصلحت نظام با عنوان «اتخاذ تدابیر لازم برای حضور و مشارکت جدی مردم و خانواده‌ها در زمینه‌های پیشگیری، کاهش آسیب و درمان معتادان» و استفاده از سازمان‌های مردم‌نهاد در ماده 15 قانون اصلاحیه مبارزه با موادمخدر مصوب 1389، جایگاه‌های قانونی هستند که سمن‌ها بر طبق آن می‌توانند در امور مبارزه با موادمخدر فعالیت کنند.
می‌توان مهمترین مشکلات و نقاط ضعف سازمان‌های مردم‌نهاد را به صورت ذیل خلاصه کرد:
1‌- فاصله گرفتن از اهداف اصلی
2- ضعف در جذب نیروهای فعال
3- نداشتن آگاهی و آشنایی اجتماع با سازمان‌های مردم‌نهاد و
نقش آن‌ها
4- ضعف در عملکرد حرفه‌ای
5- وجود مشکلات اداری بر سر راه تأسیس سمن‌ها
6- ناهماهنگی در مراکز تصمیم‌گیری در حوزه سمن‌ها
7- نداشتن امکانات، وسایل، تجهیزات و مکان مناسب
8- ضعف در اطلاع رسانی
9- نبود بودجه کافی
در حوزه درمان معتادان تعداد سازمان‌های مردم‌نهاد که به صورت حرفه‌ای و تخصصی و با یک شبکه منسجم در کشور فعالیت کنند شاید قابل مقایسه با تعداد کل سمن‌ها نباشد. بویژه در حوزه پیشگیری از اعتیاد نیاز به فعال‌سازی و تقویت برنامه بازاریابی اجتماعی باید مدنظر قرار گیرد.
هدف در بازاریابی اجتماعی انجام کارهای خوب یا ترویج یک ایده اجتماعی مفید است که بیشتر مسئولیت آن برعهده اجتماع است و در آن اهداف رفتاری بلندمدت مورد توجه است.
سهم سازمان‌های مردم‌نهاد در درمان معتادان را شاید بتوان 15 درصد از کل‌ پوششی معتادان دانست در حالی که به دست آوردن درصد سهم دیه حوزه پیشگیری کمی پیچیده‌تر است.
در طی سالیان گذشته با حمایت‌های ستاد مبارزه با موادمخدر، سمن‌ها توانسته‌اند تا حدودی نقش و جایگاه خود را به دست بیاورند. لذا پیشنهادهای ذیل برای توانمندسازی و ظرفیت‌سازی در سازمان‌های مردم‌نهاد فعال در امر درمان معتادان و پیشگیری از اعتیاد می‌تواند کارساز باشد.
1‌- ایجاد خودباوری در سمن‌ها
2- تسهیل روند مراحل تأسیس
3- آموزش کادر سمن‌های فعال به صورت عمومی و تخصصی
4- تهیه و تدوین برنامه‌های میان و بلندمدت
5- حضور پررنگ‌تر سمن‌ها در مراحل تصمیم‌سازی و تصمیم‌گیری
6- توسعه ارتباط مناسب و فعال و ایجاد شبکه و جذب و
نگهداری عضو
7- تغییر نگاه و باور مسئولان دستگاه‌های دولتی (به نوعی پذیرش سمن‌ها)
و این که آن‌ها قادر به کمک و همکاری هستند و این که سمن‌ها را رقیب خود ندانند بلکه بازوی اجرای خود بدانند.
8- به جای ماهی دادن به سمن‌ها باید ماهیگیری را به آن‌ها یاد داد و سمن‌ها نیز باید شفافیت مالی مناسبی داشته باشند.
9- توسعه آموزش و ظرفیت‌سازی بویژه در تدوین برنامه‌ها و اطلاع‌رسانی و تبلیغات و شیوه‌های صحیح مدیریتی
10- خلاق بودن و ارائه پروژه‌هایی که اثر محسوس داشته باشند.
11- نظارت دقیق بر سمن‌ها
12- تقویت مستندسازی فعالیت‌ها
13- تعهد اعضا به ویژگی‌های سازمان‌های مردم‌نهاد شامل – غیردولتی بودن - غیرانتفاعی بودن – تمایل به استقلال – خودجوشی –
غیرسیاسی بودن.
14- همکاری هر چه بیشتر سمن‌ها با مراکز علمی و انجمن‌ها

قسمت اول


حافظه (memory)، که از آن به عنوان شگفتی آفرینش یاد می‌کنیم، چیست و چه ماهیتی دارد!
سالیان زیادی از حافظه به عنوان یک «مخزن» یاد می‌شد و باور بر آن بود که اطلاعات دریافتی از محیط به صورت ایستا در محل نامشخصی از مغز ذخیره می‌شود تا در مواقع لازم از آن برای مقاصد مختلف بهره گرفته شود. اما طی سالیان متمادی پژوهش‌های مختلف نشان داد که حافظه یک «فرآیند» (پروسه) پویا و فعال «خبرپردازی» است. این فرایند شامل سه مرحله است:
رمزگردانی و پردازش، اندوزش و ذخیره‌سازی، بازیابی (فراخوانی)
هر یک از این مراحل ممکن است دستخوش بد کارکردی و نقصان شود و این باور را در ما ایجاد کند که دچار ضعف حافظه شده‌ایم.
این باور که «ما تنها دارای یک حافظه هستیم» به کل منسوخ شده است. اینک شکی باقی نمانده است که ما حداقل دارای سه حافظه هستیم؛ حافظه حسی، حافظه فعال و حافظه بلندمدت.
حافظه اول، که از آن تحت عنوان «گلوگاه حافظه» نیز یاد می‌شود، خاص حواس چندگانه ما است. یعنی هر یک از حواس پنج‌گانه ما ردی از محرک‌های بیرونی را برای مدت زمان اندکی در خود نگه می‌دارند که اصطلاحاً از آن به عنوان «حافظه حسی» نام برده می‌شود.
اما از میان انبوه اطلاعاتی که هر لحظه به هر یک از حواس ما وارد می‌شود، تنها آن بخشی ثبت می‌شود که مورد «توجه» قرار گیرد. ظرفیت توجه ما نیز محدود است و خیلی سریع پایان می‌پذیرد. (درست همانگونه که منابع قدرت یعنی زور و ثروت و منزلت نیز محدودند و زوال‌پذیر)، اولین منشأ فراموشی، یا آنچه اصطلاحاً فراموشی نامیده می‌شود، از همین جا شروع می‌شود. یعنی زمانی که از دامنه توجه ما به سبب عواملی نظیر خستگی، کاهش قند خون، محرک‌های مزاحم و مخل و اضطراب، کاسته می‌شود، قادر به درک پاره‌ای محرک‌ها (اعم از گفته‌ها، شنیده‌ها، بوها و ...) و انتقال آن‌ها به حافظه بعدی نیستیم و لاجرم خود را در زمره فراموشکاران جای می‌دهیم.
چنانچه محرک‌ها مورد توجه هوشیارانه قرار گیرند بلافاصله به حافظه دوم، یعنی حافظه کوتاه‌‌مدت، انتقال می‌یابند. ظرفیت همزمان این حافظه اندک است و تنها قادر است به صورت همزمان بین 5 تا 9 ماده (آیتم)، اعم از اعداد، واژگان، تصاویر و ... را در خود نگه دارد. آدمی زیرک‌تر از آن است که تنها به ذخیره این تعداد اطلاعات در حافظه کوتاه‌مدت خود بسنده کند. او با ترفندهایی نظیر «تقطیع» و «سازماندهی» می‌تواند ظرفیت حافظه کوتاه‌مدت خود را چند برابر کند. مثلاً می‌تواند کدپستی 10 رقمی خود را به 3 قطعه تبدیل کند یا 30 واژه و اسم را در 5-4 دسته قرار دهد و تمامی آن‌ها را به خاطر بسپارد. با این وجود، اطلاعات تنها تا زمانی در این حافظه باقی می‌مانند که «مرور ذهنی» و تکرار شوند (چون این حافظه مدام اطلاعات دریافتی را تکرار و مرور می‌نماید به آن حافظه فعال نیز می‌گویند.) این حافظه نیز با پدیده فراموشی روبه‌رو است. یعنی چون ظرفیت آن محدود است با ورود اطلاعات جدید، اطلاعات قدیم از دسترس خارج می‌شوند. باید به یاد داشت که اغلب مواقع آن چیزی که فراموشی نامیده می‌شود فراموشی نیست بلکه عدم یادگیری است. مثلاً، ممکن است در یک مهمانی چند نفر ناشناس به ما معرفی شوند لیکن دقایقی بعد قادر به یادآوری اسامی تعدادی از آن‌ها نباشیم. این اتفاق نه ناشی از فراموشی است و نه ناشی از حافظه ضعیف. بلکه بدان سبب رخ می‌دهد که ما هنگام شنیدن اسامی آن چند نفر، آن‌ها را  «رمزگردانی» و مرور ذهنی نکرده‌ایم و در نتیجه اساساً اسامی آن‌ها را «یاد نگرفته‌ایم» تا فراموش نماییم. بنابراین اگر می‌خواهید اسامی و تصاویر و ... را به یاد بسپارید آن‌ها را به صورت ذهنی مرور نمایید و سعی کنید آن‌ها را با اسامی، مفاهیم و تصاویر آشنای قبلی تداعی ‌کنید.
سرانجام، اطلاعاتی که مرور ذهنی شوند یا به تعبیر دقیق‌تر رمزگردانی شوند، وارد آخرین حافظه‌ها، یعنی حافظه بلندمدت، می‌شوند. این حافظه، حافظه اصلی ما است و دو حافظه قبلی درواقع حافظه مقدماتی برای این حافظه‌اند. تفاوت این حافظه با دو حافظه قبل آن است که اولاً: ظرفیت آن نامحدود است و ثانیاً: اطلاعات را تقریباً برای تمام عمر در خود نگه می‌دارد.
حافظه بلندمدت خود از سه نوع حافظه تشکیل شده است: حافظه معنایی، حافظه رویدادی و حافظه اجرایی.
حافظه معنایی، دربرگیرنده واقعیت‌ها، اطلاعات عمومی، مفاهیم، اصول، قواعد، مهارت‌های حل مسأله و نظایر آن است. این حافظه «معنا» و «مضمون» اطلاعات و محرک‌ها را به خاطر می‌سپارد ونه کپی عینی آن‌ها را. حافظه رویدادی حافظه تجربیات شخصی ما است. یا به عبارت دیگر این حافظه مربوط به رویدادها، حوادث و اتفاقات خاص است. این حافظه در واقع نوعی «فیلم ذهنی» از رویدادها است و معمولاً تصویری از رویدادها را به یاد می‌آورد. حافظه بلندمدت سوم، یعنی حافظه اجرایی، مربوط به شیوه انجام امور و کارها است. مثلاً، توانایی‌هایی نظیر رانندگی، دوچرخه‌سواری و تایپ کردن مربوط به این حافظه است.
اطلاعاتی که مورد توجه قرار ‌گیرند، رمزگردانی شوند و وارد حافظه بلندمدت (اعم از حافظه معنایی، رویدادی یا اجرایی) شوند، هرگز (مگر بر اثر آسیب‌های جدی مغزی) از بین نمی‌روند، لیکن در برخی شرایط قادر به «بازیابی» (یادآوری) آن اطلاعات نیستیم. در چنین شرایطی اصطلاحاً می‌گوییم اطلاعات را فراموش کرده‌ایم.
 

  مریم فرهمند


سریال‌های تلویزیونی نوروز با گوشه چشمی که به محیط زیست داشت، نشان داد اگر این رسانه بخواهد به مسائل مبتلابه جامعه با نگاه و زبانی مردمی بپردازد، نه تنها تأثیرگذار خواهد بود بلکه گام‌های مؤثری نیز در جهت ترمیم رابطه از هم گسیخته خود با شهروندان
برخواهد داشت.
مستند «حیاط خانه ما» به تهیه‌کنندگی و کارگردانی سیدمانی میرصادقی یکی از این برنامه‌ها بود که در 27 قسمت 27 دقیقه‌ای از شبکه دو پخش شد.
این برنامه موضوعات مختلف محیط زیستی مانند گونه‌های در حال انقراض، تالاب‌ها و.. را دستمایه قرار داده بود. «حیاط خانه ما» در قالب سفرهای هیجان‌انگیز دایی و خواهرزاده‌ای کنجکاو ظرفیت‌های طبیعی و تنوع زیستی ایران را به تصویر کشید. در واقع در هر قسمت از این مجموعه پسر نوجوانی به نام امیر همراه با دایی خود به یکی از مناطق دیدنی ایران می‌رفت و با موضوعات بسیار جالبی مواجه می‌شد.
مجموعه دیگری که بینندگان بسیاری را هم به خود جلب کرد، سریال پایتخت 3 بود. فصل سوم این مجموعه موضوع زیست محیطی داشت و باعث شده بود تا همه مردم از ساعت 10 تا 11 شب ماهواره‌های خود را خاموش کنند.
درست 3 ماه پیش از پخش این سریال، معصومه ابتکار (معاون رئیس جمهوری و رئیس سازمان حفاظت محیط زیست کشور) به همراه جمعی از مدیران سازمان حفاظت محیط زیست در صدا و سیما حضور یافت که بازتاب‌های متفاوتی پیدا کرد. خوشبختانه این دیدار برای علاقه‌مندان محیط زیست که همواره از برخورد سرد صدا و سیما با محیط زیست گله‌مند بودند امیدوار‌کننده بود اما نتیجه همکاری این دو سازمان را در تعطیلات عید دیدیم.
پس از این دیدار، ابتکار در صفحه فیس بوک خود نوشت: «صدای چکاوک آسمانی امروز در اتاق رئیس رسانه ملی طنین‌انداز شد. این هنر آقای دکتر کهرم  (مشاور رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست) بود که پیام طبیعت آسیب دیده ایران را به اتاق فرمان صدا و سیما برد.
 در این جلسه مدیران رسانه اعلام آمادگی و همراهی بسیار جدی را برای برنامه‌های آموزشی و اطلاع‌رسانی در زمینه محیط زیست داشتند. آقای درویش مدیر دفتر آموزش و مشارکت‌های مردمی سازمان حفاظت محیط زیست هم صحبت متفاوتی مطرح کرد. او نشاط اجتماعی را متأثر از نوع رابطه با عناصر طبیعت قلمداد کرد و از خدمات عظیم طبیعت به جوامع انسانی نام برد و این‌که رویکرد باید تغییر کند. برای نخستین بار یک کارگروه دائمی میان دو دستگاه برای سیاستگذاری
تشکیل شد.>
همه دردهایی که این روزها محیط زیست و محیط بانان تحمل می‌کنند را هم می‌شد در بغض «بهبود فریبا» دید که در قسمت‌های پایانی سریال و در مراسم بازسازی شده رونمایی از پیراهن تیم‌ملی، شکسته شد.
اهمیت حفاظت از ببر مازندران و یوزپلنگ آسیایی را به خوبی در این سریال می‌شد دید.
این قدمی بود که انتظار می‌رود سرآغاز حرکتی نو در برنامه‌های صدا و سیما باشد و نه تنها محیط زیست بلکه سایر بخش‌های اجتماعی کشور را هم در بر گیرد و همسو با مردم و دلواپسی‌هایشان
سخن بگوید.
با وجود همه وجوه مثبت این سریال اما همزمان با پخش آن، شماری معدود از اهالی مازندران(حدود ۵۰ نفر) در مقابل استانداری این شهر تجمع کرده و خواستار توقف پخش این سریال شدند. در حالی که این سریال به شکلی غیر مستقیم به نکاتی از جمله توجه به روزی حلال، دعا و نیایش واقعی، توجه به تحکیم خانواده، تجلی عشق واقعی در خانواده و تلاش زن در خانواده برای نجات همسرش از افسردگی
می‌پرداخت.
همچنین تکریم بزرگسالان و استحکام اخلاق در خانواده و آسیب شناسی معضلاتی چون بلوتوث، ترویج خودپزشکی کردن در جامعه، نتایج چشم و هم چشمی که منجر به دور شدن از فرهنگ اصیل می‌شود و... شخصیت‌های مازندرانی به عنوان بخش مهمی از فرهنگ ملی این مفاهیم را در طول فیلم پیش بردند اما با این همه نحوه بازی آن‌ها به مذاق بسیاری از هموطنان این خطه از میهن‌مان خوش نیامد.
 رسانه ملی و فرهنگ‌سازی
معصومه ابتکار (معاون رئیس جمهوری و رئیس سازمان حفاظت محیط زیست کشور) در پاسخ به همکاری صدا و سیما نامه‌ای برای قدردانی به مدیر شبکه اول سیمای جمهوری اسلامی ایران نوشت و تلفنی هم با ضرغامی ریاست صدا و سیمای جمهوری اسلامی
صحبت کرد.
در بخشی از نامه ابتکار آمده است:
<فرهنگ دینی و ملی ما احترام به عناصر طبیعت و محیط زیست را همواره مورد تکریم قرار داده است. در این میان آنچه باعث صیانت از موهبات الهی و میراث بی‌همتای طبیعت و اهدای آن به فرزندان ما می‌شود، فرهنگ‌سازی برای انسان امروز و آموزش برای نسل‌های آینده است که رسانه‌ها و البته رسانه ملی در آن سهم بسزایی دارد.
شبکه یک سیما در نوروز 93 با توجه ویژه به موضوع محیط زیست، محیط‌بانان مکرم و سختکوش و نیز ضرورت حفظ تنوع زیستی و حیات وحش در قالب سریال موفق «پایتخت 3» توانست الگوی مناسبی از فرهنگ‌سازی برای مخاطبین عام و توده‌های ملت
ارائه دهد.
بی‌شک پرداختن به موضوع محیط زیست در لابلای تولیدات در سبک‌ها و ژانرهای مختلف بیش از ساختن سریال‌های اختصاصی محیط زیستی فایده دارد. این سریال با زبانی ساده و شیرین، توجه همه افراد خانواده بویژه کودکان و نوجوانان را به طبیعت و حیات وحش و نیز خطراتی که زمین یگانه ما را تهدید می‌کند، جلب
کرده است.
سازمان حفاظت محیط زیست از ساخت و پخش این گونه برنامه‌ها و سریال‌ها که می‌تواند به خوبی گفتمان حفاظت از محیط زیست، طبیعت و حیات وحش را نمایش دهد، سپاسگزاری کرده و به خاطر حفظ منافع ملی خواستار تداوم آنهاست.
اینجانب نیز از تلاش و زحمات جنابعالی و همه دست اندرکاران تهیه، ساخت و پخش سریال بخصوص جناب آقای سیروس مقدم تشکر کرده و امیدوارم امکان قدردانی در مراسمی در آینده نزدیک
فراهم شود.>
 زندگی محیط‌بانان تراژدی محض است
سیروس مقدم، کارگردان «پایتخت3» هم با بیان این‌که این مجموعه تلویزیونی مدیون کار جمعی و تیمی همه افراد و عوامل تولید این مجموعه بوده، می‌گوید: <زمانی که این سریال با سفارش سازمان و پیشنهاد علی دارابی معاون سیمای رسانه ملی ساخته می‌شد می‌دانستیم که تولید آن کار سختی است و در مقابل انتظارات مردم بالاست و اگر درجا بزنیم مردم ما را نمی‌بخشند و ما از این معضل نگران بودیم تا زمانی که محسن تنابنده موضوع کشتی و محیط‌زیست را به ما پیشنهاد داد. سریال پایتخت به‌دلیل نبود ریا و دروغ، تظاهر، تبلیغ و ترویج احترام به بزرگ‌ترها موفق بوده و چون برگرفته از دل مردم است بر دل آن‌ها نیز می‌نشیند.>
وی اظهار می‌کند: در «پایتخت3»، موقعیت‌های خطیر و هولناک و دردناکی وجود دارد که اگر طرح آنها، همراه با شیرینی و لبخند نمی‌شد، بشدت تلخ و غیر قابل تحمل می‌شد؛ مثلاً موضوع محیط بان‌ها و سختی‌های کار و اوضاع زندگی‌شان، تراژدی محض است. سعی کردیم تا در کنار طرح این مصایب، با ایجاد شوخی و خنده، فرصت نشان دادن آن‌ها را هم داشته باشیم. یا در موضوع شکست نقی، حتماً باید با چاشنی شوخی همراه می‌شد تا قابل تحمل شود و انگیزه‌ای شود تا نقی را مصمم کند به قهرمانی برسد. این ویژگی خاص «پایتخت 3» بود.
هر چند پخش این سریال برای بعضی از مازنی‌ها خوشایند نبود اما مقدم معتقد است قصه‌های «پایتخت» برآمده از دل جامعه و موضوع‌های روز جامعه است. ما این آمادگی را داشتیم که حتی فیلمنامه آماده شده را کنار بگذاریم و قصه تازه‌ای که برآمده از دل یک ماجرای واقعی است در آن تزریق کنیم.
موضوعی مانند محیط زیست، برگرفته از صفحه حوادث روزنامه‌هاست که ناگهان مورد هجوم شکارچیان غیرقانونی قرار گرفته و در مقطعی که ناگهان موضوع حیات وحش و محیط بان‌ها حاد شد و شدت گرفت آن را به فیلمنامه تزریق کردیم... یا موضوعات دیگر مانند تجلیل از محیط‌بان‌ها. بنابراین، این شیوه کار، ذات پایتخت است و آن را بشدت واقعی و باورپذیر می‌کند.