مستندها و تغییر چهره سینما

یاسر طالبی
کارگردان
مستند دلبند‌
فیلم مستند «دلبند» به کارگردانی یاسر طالبی و تهیه‌کنندگی الهه نوبخت، در ادامه‌ موفقیت‌های بین‌المللی خود، در ماه میلادی گذشته شش جایزه از جشنواره‌های جهانی کسب کرد. «دلبند» قصه‌ زندگی دشوار اما شیرین یک مادر تنهای هشتاد و سه ساله به نام «فیروزه» را روایت می‌کند که زندگی منحصر به فردی در دل رشته کوه‌های البرز دارد. حضور موفق سینمای مستند ایران در فستیوال‌های بین‌المللی در شرایطی ادامه دارد که سینمای داستانی کشورمان در یک سال گذشته توفیق چندانی در مجامع بین‌المللی نداشته است.

بر هیچ‌کس پوشیده نیست که امروز سینمای مستند در عرصه جهانی پیشروتر از سینمای داستانی است. هر سال در بخش مسابقه جشنواره‌های رده اول، یک مستند از ایران حضور دارد و عمده دلیلش به اعتقاد من این است که سینمای مستند ما دغدغه ثبت و ضبط زندگی معمول و مرسوم جامعه ایرانی را دارد و در صدد آگاهی‌بخشی به مخاطب است. سینمای مستند به لحاظ امکانات فنی سینمای شخصی‌تری به حساب می‌آید و یک فیلمساز دغدغه‌مند با یک دوربین می‌تواند با واقعیت پیرامونش به گونه‌ای برخورد و آن را ثبت و ضبط کند که برای مخاطب جهانی جالب و جذاب باشد اما سینمای داستانی ما بیشتر به تله‌فیلم شبیه شده است. زبان سینمای داستانی‌مان داخلی و درون سرزمینی است، مخاطب فراگیر ندارد و از حیث ایده‌ و سناریو همچنان حول یک محور و داستان‌های تکراری می‌چرخد. به عنوان مثال در یک دوره روی موضوعاتی اجتماعی متمرکز می‌شود که از نظر تماتیک شبیه هم هستند و بالطبع برای آنها جذابیتی ندارد. امرز مخاطبان خارجی به دنبال شنیدن داستان‌های تازه از ایران هستند. شاید در یک دوره ساخت فیلم‌های منتقدانه در فستیوال‌های بین‌المللی خریدار داشت ولی امروز این نوع دیدگاه‌ها برای آنها کلیشه شده و دوست دارند داستان‌های تازه‌تری از سرزمین ایران که پر از رنگ و آیین و سنت و مردمانی صمیمی و باتمدن است، ببینند. من این جمله را به نقل از یکی از برنامه‌ریزان ایدفای هلند (معتبرترین فستیوال مستند در دنیا) نقل می‌کنم که در زمان نمایش مستند «دلبند» خطاب به حاضران در سالن گفت «شما امروز قرار است داستانی تازه از سینمای ایران ببینید» همین نگاه نشان می‌دهد که مخاطبان خارجی مشتاق هستند که داستان‌های تازه از سینمای ایران ببینند و بشنوند.
از نگاه من سازنده، دلیل اصلی ارتباط مخاطب و اقبال جشنواره‌های جهانی به این مستند همذات‌پنداری و باورپذیری شخصیت اصلی است. در مرحله اجرا بارها به این فرآیند فکر ‌کردیم که باید زبان سینمایی انتخاب کنیم تا اثر به یک بیان جهانی بدل شود و مخاطب با دیدن فیلم به کشف و شهود تازه‌تری از شخصیت برسد. تمرکزمان بر این بود که به دور از داستان‌سرایی و دخل و تصرف فیلم را به شکلی باورپذیر روایت کنیم. این دیدگاه مستندگونه و تصاویر چشم‌نواز و روایت شاعرانه باعث شد مخاطبان با قهرمانان قصه که آدمی معمولی است ولی در موقعیت ویژه قرار گرفته همراه شوند و با آن همذات‌پنداری کنند. بعد از نمایش فیلم بسیاری از مخاطبان در جلسه پرسش و پاسخ سؤالات متعددی راجع به قهرمان قصه و نوع ارتباط فیلمساز با او می‌پرسیدند و پس از آن به طرق مختلف پیام‌های زیادی برای قهرمان قصه می‌فرستادند و حتی برخی از هلند برای دیدن «فیروزه» به ایران آمدند. داستان فیروزه برای مخاطبان خارجی داستانی شبیه مادربزگ‌های خودشان است که هنوز برایشان جالب است. آنها در این فیلم به دنبال کشف راز و رمز زندگی این شخصیت هستند. فیروزه گذشته را در حال زندگی می‌کند و به دور از تکنولوژی و برق و حتی تلفن تنها در دل ارتفاعات البرز مرکزی با 40 گاوش روزگار می‌گذراند و قصه طبیعت گرا و شاعرانه این زن برای مخاطب خارجی جالب و جذاب بود. در نهایت برگ برنده «دلبند» به زعم من مخاطب‌شناسی صحیح آن است.‌