بحران در فضای مجازی

علیرضا نراقی
منتقد
شبکه‌های اجتماعی فضای مناسبی برای درک تضاد میان بود و نمود هستند. ما خود را در فضای مجازی بازنمایی می‌کنیم، در حقیقت دست به بازآفرینی ارادی خود می‌زنیم که اغلب با میزان کم یا زیادی از تغییر و حتی دروغ همراه است. بازنمایی خود یعنی جایگزین کردن نمود به‌ جای بود. یعنی به نمایش گذاشتن بودن و هر نمایشی نوعی از وانمود است. بود، واقعیت زندگی هر روزه ما است و نمود نمایشی ساختگی از این واقعیت است.
 پیش از شبکه‌های اجتماعی که جایگاه بازنمایی ما در غیاب خودمان است، جامعه تنها جایگاه نمود و بازآفرینی انسان بود. گی دوبور در کتاب «جامعه نمایش» نشان می‌دهد که چگونه نمایش در جامعه با ساز‌وبرگ‌های ایدئولوژیک و برساخته‌های فرهنگی، جایگزین واقعیت می‌شود. حال با انحصار زندگی ما در شبکه‌های اجتماعی و فضای مجازی، این نمایش به نهایت خود رسیده است و زیستن در این شکاف بحران‌زا تبدیل به حالت اصلی انسان شده است. این باعث ازخودبیگانگی و دور شدن از خود حقیقی است.
اما آیا این صورتبندی از بحران از خودبیگانگی، به معنای دور ریختن امکان‌های متعدد و سودمند فضای مجازی و این عصر جدیدی است که انسان برای زیست خود ایجاد کرده است؟ قطعاً جواب منفی است. فضای مجازی برآیند دو نیروی مهم خلاقیت و علم است و می‌تواند در حل بسیاری از بحران‌های حال حاضر زمین – از جمله بحران‌های زیست‌محیطی- سودمند باشد.
اما استفاده از این فرصت و دوری از آن از خودبیگانگی، نیاز به آموزش دارد و هر آموزشی هم در ابتدا نیاز به زمینه‌های پژوهشی مختلف واقع‌گرا و غیر هدایت شده دارد تا واقعیت خود آشکار شود و روش‌های آموزشی درست به دست آید. بدون آموزش به روز استفاده صحیح و امن از شبکه‌های اجتماعی، هر گونه طرح ساماندهی به دسترسی شهروندان به فضای مجازی، ناکارآمد و بی‌فایده خواهد بود. آموزش است که بلوغ می‌آفریند و بلوغ یعنی توانمندی و امنیت.
آموزش مهم‌تر از خانواده، مدارس، سخنرانی و روش‌های کسل‌کننده آگاهی‌بخشی مرسوم در کشور ما، نیاز به هماهنگی با جاذبه‌های خود فضای مجازی و عصر انفجار اطلاعات دارد. سلیقه‌دار بودن و رویکرد نوین در اینجا نقش اساسی دارد. برای نمونه سریال «ذهن پویا» که توسط کمپانی اتومیک اینترتینمنت تولید شده و ساخته آدام تکس دیویس است، موضوعات مختلفی از جمله بهداشت، خلاقیت، نجوم، جهان زیر دریا، شکاف نسلی و خیلی از موضوعات علمی و اجتماعی دیگر را دربرمی‌گیرد و به طور جزئی و در ساختاری فشرده و جذاب به این موضوعات می‌پردازد. مخاطب هدف این سریال، نوجوانان هستند به همین علت ساختار و لحن آن با ریتم زندگی، سلیقه و ادبیات این نسل همگام است. البته این سریال برای همه سنین مفید و حاوی نکاتی تازه و آموزنده است. اولین قسمت این سریال با موضوع فضای مجازی و همین شکاف بحران‌زای آن با واقعیت آغاز می‌شود و تلاش می‌کند با نگرش علمی، مخاطرات این فضا و روش‌های استفاده درست و غیراعتیادی از آن را آموزش دهد. «ذهن پویا» در پلتفرم‌های نمایش خانگی در دسترس است و می‌تواند برنامه بسیار مفید و متحول‌کننده‌ای باشد.